ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਃ ਪੂਪਂ ਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਜਨ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਾਕਂ ਪਟੋਲਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਮੁਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਪੂਪ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਵੇਤਰੇ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਕੜ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਦ੍‌ਗਾੜ੍ਹਕਮਸੂਰਾਣਾਂ ਸਤਿਲੈਰ੍ਜਾਙ੍ਗਲੈ ਰਸੈਃ । ਸਸੈਨ੍ਧਵਘृਤਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਮਲਕਕੋਲਜੈਃ ।। ੨੭੯.

ਮੂੰਗ, ਅੜਹੜ, ਮਸੂਰ, ਤਿਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਘਿਉਂ, ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਆਂਵਲਾ ਤੇ ਕੋਲਾ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯੂषੈਃ ਪੁਰਾਣਗੋਧੂਮਯਵਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਵਿਸਰ੍ਪੀ ਸਸਿਤਾਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਮृਦ੍ਵੀਕਾਦਾੜਿਮੋਦਕਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਪੁਰਾਣੇ ਗੇਹੂੰ, ਜੌ ਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਯੂਸ਼ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਵਿਸਰਪੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿਲ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਦਾਰੂਮਿੱਲਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿਠਿਆਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਯष੍ਟਿਕਗੋਧੂਮਯਵਮੁਦ੍‌ਗਾਦਿਕਂ ਲਘੁ । ਕਾਕਮਾਰੀ ਚ ਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਂ ਵਾਸ੍ਤੁਕਞ੍ਚ ਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਲਾ ।। ੨੭੯.

ਲਾਲ ਗੰਨੇ, ਗੇਹੂੰ, ਜੋ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਦੀ ਦਾਲ ਹਲਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੇਤ੍ਰਾ ਦੀ ਨੋਕ, ਵਾਸਤੁਕਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਾਸ਼ਾਯ ਤੋਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਧੁ । ਨਾਸ਼ਾਰੋਗੇषੁ ਚ ਹਿਤਂ ਘृਤਂ ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਾਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਹਵਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੇऽਪਿ ਵਾ । ਨਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਮਯੇष੍ਵਿष੍ਟਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਜਨ੍ਤੂਦ੍ਭਵੇषੁ ਚ ।। ੨੭੯.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਨ੍ਨਪਾਨਞ੍ਚ ਤਿਲਾਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰ ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦ੍ਵਿਜਜਾਢਰ੍ਯਕਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਤੁष੍ਟਿਕਰਮ੍ਪਰਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਰਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਣ੍ਡੂषਂ ਤਿਲਤੈਲੇਨ ਦ੍ਵਿਜਜਾਰ੍ਢ੍ਯਕਰਂ ਪਰਂ । ਵਿੜਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂਤ੍ਰ ਕृਮਿਨਾਸ਼ਨੇ ।। ੨੭੯.

ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੁਲਕੁਲਾ ਕਰਨਾ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਲਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੰਗਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨ੍ਯਥਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਮੁष੍ਣਞ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਲੇਪ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਤੈਲਂ ਵਾ ਵਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰਞ੍ਚ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੨੭੯.

ਕੌਂਡੇ ਜਾਂ ਊਠ ਦੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੰਨ ਭਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੋਤੀ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਗਿਰਿਮृਚ੍ਚਨ੍ਦਨਂ ਲਾਕ੍ਸ਼ਾ ਮਾਲਤੀ ਕਲਿਕਾ ਤਥਾ । ਸਂਯੋਜ੍ਯਾ ਯਾ ਕृਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਹਰੀ ਤੁ ਸਾ ।। ੨੭੯.

ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ, ਲੱਕ ਅਤੇ ਮੋਤੀਏ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਲੇਪ, ਵੀਰਜ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯੋषਂ ਤ੍ਰਿਫਲਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੁਚ੍ਛਕਞ੍ਚ ਤਥਾ ਜਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਗਸ਼ਮਨਂ ਤਥਾ ਚੈਵ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤੁਚਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਆਜ੍ਯਭृष੍ਟਂ ਸ਼ਿਲਾਪਿष੍ਟਂ ਲੋਧ੍ਰਕਾਞ੍ਜੀਕਸੈਨ੍ਧਵੈਃ । ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਾਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਮਯੇ ਹਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਘੀ ਨੂੰ ਪਥਰ ਉੱਤੇ ਪੀਸ ਕੇ, ਲੋਧਰ, ਖੱਟੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਗਿਰਿਮृਚ੍ਚਨ੍ਦਨੈਰ੍ਲੇਪੋ ਵਰਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਨੇਤ੍ਰਾਮਯਵਿਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍ ਸਦਾ ।। ੨੭੯.

ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਭ੍ਯਾਂ ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰ੍ਜ੍ਜਿਜੀਵਿषੁਃ । ਸ਼ਤਾਵਰੀਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵृष੍ਯੌ ਕ੍ਸ਼ੀਰਘृਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੨੭੯.

ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘੀ ਵਰਤਣ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿ ਮਾषਾਸ਼੍ਚ ਵृष੍ਯੌ ਕ੍ਸ਼ੀਰਘृਤੌ ਤਥਾ । ਆਯੁष੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਪੂਰ੍ਵਵਨ੍ਮਧੁਕਾਨ੍ਵਿਤਾ ।। ੨੭੯.

ਕਲੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਦੀ ਦਾਲ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਮੁਲੱਥੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਮਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮਧੁਕਾਦਿਰਸੋਪੇਤਾ ਬਲੀਪਲਿਤਨਾਸ਼ਿਨੀ । ਵਚਾਸਿਦ੍ਧਘृਤਂ ਵਿਪ੍ਰਂ ਭੂਤਦੋषਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਮੁਲੱਥੀ ਆਦਿਕਾ ਰਸ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਚਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਵ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍ । ਵਲਾਕਲ੍ਕਕषਾਯੇਣ ਸਿਦ੍ਧਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇ ਹਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਕਵਿਤਾ ਅਕਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਲਾ ਅਤੇ ਕਲਕਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ ਮਸਾਜ਼ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਰਾਸ੍ਨਾਸਹਚਰੈਰ੍ਵਾਪਿ ਤੈਲਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਅਨਭਿष੍ਯਨ੍ਦਿ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਤਦ੍‌ਵ੍ਰਣੇषੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ।। ੨੭੯.

ਰਸਨਾ ਅਤੇ ਸਹਚਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਣਾ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਖਮਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤੁਪਿਣ੍ਡੀ ਤਥੈਵਾਮ੍ਲਾ ਪਾਚਨਾਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਪਕ੍ਕਸ੍ਯ ਚ ਤਥਾ ਭੇਦੇ ਨਿਮ੍ਬਚੂਰ੍ਣਞ੍ਚ ਰੋਪਣੇ ।। ੨੭੯.

ਸ਼ਕਤੂ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਕੇ ਜਖਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਨੀਮ ਦਾ ਚੂਰਨ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਚ੍ਯੁਪਚਾਰਸ਼੍ਚ ਬਲਿਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸੂਤਿਕਾ ਚ ਤਥਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਨ੍ਤੁ ਸਦਾ ਹਿਤਾ ।। ੨੭੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੱਚਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਭਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਸ੍ਯ ਭੇषਜਮ੍ । ਤਾਲਨਿਮ੍ਬਦਲਙ੍ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਜੀਰ੍ਣਨ੍ਤੈਲਂ ਯਵਾ ਘृਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਉੱਤੇ ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਤਾੜ ਤੇ ਨੀਂਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧੂਪੋ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਦष੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼ਿਖਿਪਤ੍ਰਘृਤੇਨ ਵਾ । ਅਰ੍ਕਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਸਂਪਿष੍ਟਂ ਲੋਪਾ ਵੀਜਂ ਪਲਾਸ਼ਜਂ ।। ੨੭੯.

ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਲਈ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘੀ ਦੀ ਧੂਣ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਪੀਸ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਾ ਵਾ ਸ਼ਿਵਾ ਚ ਫਲਸਂਯੁਤਾ । ਅਰ੍ਕਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਲਿਤਂ ਤੈਲ ਪਲਲਞ੍ਚ ਗੁੜਂ ਸਮਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਬਿਛੂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਈ ਕਾਲੀ ਮਕੋਈ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਤੇਲ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਪਾਨਾਜ੍ਜਯਤਿ ਦੁਰ੍ਬਾਰਂ ਸ਼੍ਵਵਿषਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਤੁ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿषਾ ।। ੨੭੯.

ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੰਡੂਲੀਏ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜਿੰਨੀ ਤਿਵੜ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪਕੀਟਵਿषਾਣ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਯਤ੍ਯਤਿਬਲਾਨ੍ਯਪਿ । ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਦ੍ਮਕਙ੍ਕੁष੍ਠਂ ਤਲਾਮ੍ਬੂਸ਼ੀਰਪਾਟਲਾਃ ।। ੨੭੯.

ਸੱਪ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਾੜ, ਖਸ ਤੇ ਪਾਟਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸ਼ਾਰਿਵਾ ਸੇਲੁਰ੍ਲੂਤਾਵਿषਹਰੋ ਗਦਃ । ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਗੁੜਨਾਗਰਕਂ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੨੭੯.

ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਾਰਿਵਾ, ਸੇਲੂ ਅਤੇ ਲੂਤਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਗੁੜ ਅਤੇ ਸੌਂਠ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇ ਤਥਾ ਵਸ੍ਤੌ ਤੈਲਂ ਘृਤਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ੍ਵੇਦਨੀਯਃ ਪਰੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਰਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਲ ਪੀਣ ਜਾਂ ਵਸਤਿ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਵਰਤੋ। ਭਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਧਿ ਰੇਚਨੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਵਮਨੇ ਮਦਨਂ ਤਥਾ । ਵਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਤੈਲਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਥਾ ਮਧੁ ।। ੨੭੯.

ਤਿਵੜ ਪੁਰਗਟੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮਦਨ ਉਲਟੀ ਲਈ। ਵਸਤਿ, ਪੁਰਗਟੀ, ਉਲਟੀ, ਤੇਲ, ਘੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।