ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਸੂਰਮੁਦ੍‌ਗੌ ਪੇਯਾਰ੍ਥੇ ਭੋਜ੍ਯਾ ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਲਯਃ । ਨਿਮ੍ਬਪਰ੍ਪਟਕੈਃ ਸ਼ਾਕੈਰ੍ਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਤਥਾ ਰਸਃ ।। ੨੭੯.

ਮਸੂਰ ਤੇ ਮੂੰਗ ਪੇਯ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਚੌਲ ਭੋਜਨ ਲਈ; ਨੀਮ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ।

ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਮਰਿਚਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਕੁष੍ਠਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਿਕਾ । ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਚ ਵਾਲੇਯਃ ਕੁष੍ਠਹਾ ਮੂਤ੍ਰਪੇषਿਤਃ ।। ੨੭੯.

ਵਿਡੰਗ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਮੁਸਤਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੋਧਰ, ਸੁਵਰਚਿਕਾ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਵਾਲੇਯਾ—ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਪੂਪਕੁष੍ਠਕੁਲ੍ਮਾषਯਵਾਦ੍ਯਾ ਮੇਹਿਨਾਂ ਹਿਤਾਃ । ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਰ੍ਮੁਦ੍‌ਗਾ ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲਯਃ ।। ੨੭੯.

ਪੂਪ, ਕੁਸ਼ਠ, ਕੁਲਮਾਸ਼, ਜੌ ਆਦਿ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮੂਤ੍ਰ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ; ਜੌ, ਮੂੰਗ, ਕੁਲਥ ਤੇ ਪੱਕੇ ਚੌਲ ਵੀ।

ਤਿਕ੍ਤਰੁਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸ਼ਾਕਾਨਿ ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਹਰਿਤਾਨਿ ਚ । ਤੈਲਾਨਿ ਤਿਲਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਵਿਭੀਤਕੇਙ੍ਗੁਦਾਨਿ ਚ ।। ੨੭੯.

ਕੜਵੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕੜਵੇ ਪੱਤੇ; ਤੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਸਰੋਂ, ਬਹੇੜਾ ਤੇ ਇੰਗੁਦਾ ਦੇ ਤੇਲ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਮੁਦ੍‌ਗਾਃ ਸਯਵਗੋਧੂਮਾ ਧਾਨ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸ੍ਥਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਯ ਰਸਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਭੋਜਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਿਣਾਂ ।। ੨੭੯.

ਮੂੰਗ, ਜੌ ਤੇ ਗੰਢਮ, ਸਾਲ ਭਰ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ; ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਕੌਲਤ੍ਥਮੌਦ੍‌ਗਕੋ ਰਾਸ੍ਨਾਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਜਾਙ੍ਗਲੈਃ । ਪੂਪੈਰ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਦਧਿਦਾੜਿਮਸਾਧਿਤੈਃ ।। ੨੭੯.

ਕੌਲਥ, ਮਾਊਂਗ, ਰਸਨਾ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਤੇ ਦਾਰੂਮਿੱਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤੁਲਙ੍ਗਰਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ਯੋषਾਦਿਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੇਚ੍ਛ੍‌ਵਾਸਕਾਸਿਨਂ ।। ੨੭੯.

ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ, ਪੀਪਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਸਾਹ ਜਾਂ ਖੰਘ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਮੂਲਵਲਾਰਾਸ੍ਨਾਕੁਲਤ੍ਥੈਰੁਪਸਾਧਿਤਾਃ । ਪੇਯਾਃ ਪੂਪਰਸਾਃ ਕ੍ਕਾਥਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਿਵਾਰਣਾ ।। ੨੭੯.

ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਬਲਾ, ਰਸਨਾ ਤੇ ਕੌਲਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਖਿਚੜੀ, ਸੂਪ ਤੇ ਕਾਢੇ ਸਾਹ ਤੇ ਹਿੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਕੌਲਤ੍ਥਮੂਲਜਾਹ੍ਗਲਜੈ ਰਸੈਃ । ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਸੋਸ਼ੀਰਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੭੯.

ਜਦੋਂ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲ ਪਚ ਜਾਂਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਕੌਲਥ, ਜੰਗਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਉਸ਼ੀਰ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ ਸਗੁੜਾਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਖਾਦੇਦ੍ਵਾ ਗੁੜਨਾਗਰਮ੍ । ਤਕ੍ਰਞ੍ਚ ਚਿਤ੍ਰਕਞ੍ਚੋਭੌ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਾਸ਼ਨੌ ।। ੨੭੯.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਜ ਆਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਅਦਰਕ ਵਾਲੀ ਪਥਿਆ ਖਾਏ, ਨਾਲੇ ਛਾਛ ਤੇ ਚਿਤਰਕ ਵੀ ਲਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯੋ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਰਸਃ । ਮੁਦ੍‌ਗਾਮਲਕਖਰ੍ਜੂਰਮृਦ੍ਵੀਕਾਵਦਰਾਣਿ ਚ ।। ੨੭੯.

ਪੁਰਾਣਾ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਮੂੰਗ, ਆਂਵਲਾ, ਖਜੂਰ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਬੇਰ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਮਧੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਃ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨਿਮ੍ਬਪਰ੍ਪਟਕੌ ਵृषਮ੍ । ਤਕ੍ਰਾਰਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਤਤਂ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉਂ, ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ, ਛਾਛ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਹृਦ੍ਰੋਗਿਣੋ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਹਿਕ੍ਕਿਨਾਂ ਹਿਤਾਃ । ਤਕ੍ਰਾਵਲਾਲਸਿਨ੍ਧੂਨਿ ਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਮ੍ਭਸਾ ।। ੨੭੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੀਪਲ ਹਿੱਕ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਛਾਛ, ਵਲਾਲ ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਦਿ ਮਦ੍ਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ । ਸਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਰਪਯਸਾ ਲਾਕ੍ਸ਼ਆਂ ਪਿਵੇਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਚਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੭੯.

ਮੋਤੀ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਆਦਿ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਖ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਮਾਂਸਰਸਾਹਾਰੋ ਵਹ੍ਨਿਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣਾਜ੍ਜਯੇਤ੍ । ਸ਼ਾਲਯੋ ਭੋਜਨੇ ਰਕ੍ਤਾ ਨੀਵਾਰਕਲਮਾਦਯਃ ।। ੨੭੯.

ਕਸ਼ਯਾ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਕਲਮਾ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਰ੍ਮ੍ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਾਕਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸ਼ਟੀ । ਪਥ੍ਯਾ ਤਥੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯਨ੍‌ਮਣ੍ਡਂ ਤਕ੍ਰਞ੍ਚ ਵਾਰਿਣਾ ।। ੨੭੯.

ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਸ਼ਟੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਹੇਮਰੋਇਡਸ ਲਈ ਮੰਡ ਜਾਂ ਛਾਛ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਮੁਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਤਥਾ ਲੋਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੇਣ ਹਰਿਦ੍ਰਯਾ । ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਵ੍ਵਾਸ੍ਤੂਕਂ ਸਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਲਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਮੁਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਲੋਪਾ ਚਿਤਰਕ ਤੇ ਹਲਦੀ ਨਾਲ, ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਚੌਲ ਤੇ ਵਾਸਤੂਕਾ ਕਾਲੇ ਨਮਕ ਨਾਲ ਲੈਣੇ ਚੰਗੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਪੁषੈਰ੍ਵਾਰੁਗੋਧੂਮਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਕ੍ਸ਼ੁਘृਤਸਂਯੁਤਾਃ । ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਾਨੇ ਮਣ੍ਡਸੁਰਾਦਯਃ ।। ੨੭੯.

ਟਿੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜੌ ਤੇ ਗੇਹੂੰ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਘਿਉਂ ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਪੀਣ ਲਈ ਮੰਡ ਤੇ ਸੁਰਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਲਾਜਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤੁਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲ੍ਯਂ ਮਾਂਸਂ ਪਰੂषਕਮ੍ । ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਕੁਲਾਵਸ਼ਿਖਿਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਘ੍ਨਾਃ ਪਾਨਕਾਨਿ ਚ ।। ੨੭੯.

ਲਾਜ, ਸ਼ਕਤੂ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨਿਆ ਮਾਸ, ਪਰੂਸ਼ਕ, ਬੈਂਗਣ, ਕੁਲਾਵਾ, ਸ਼ਿਖਿਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਨੀ ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਨ੍ਤੋਯਪਯਸੀ ਕੇਵਲੋष੍ਣੇ ਸ਼੍ਰृਤੇऽਪਿ ਵਾ । ਤृष੍ਣਾਘ੍ਨੇ ਮੁਸ੍ਤਗੁੜਯੋਰ੍ਗੁਟਿਕਾ ਵਾ ਮੁਖੇ ਧृਤਾ ।। ੨੭੯.

ਚੌਲ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਮੁਸਤ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਃ ਪੂਪਂ ਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਜਨ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਾਕਂ ਪਟੋਲਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਮੁਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਪੂਪ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪਟੋਲਾ ਤੇ ਵੇਤਰੇ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਕੜ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਦ੍‌ਗਾੜ੍ਹਕਮਸੂਰਾਣਾਂ ਸਤਿਲੈਰ੍ਜਾਙ੍ਗਲੈ ਰਸੈਃ । ਸਸੈਨ੍ਧਵਘृਤਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਮਲਕਕੋਲਜੈਃ ।। ੨੭੯.

ਮੂੰਗ, ਅੜਹੜ, ਮਸੂਰ, ਤਿਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਘਿਉਂ, ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਆਂਵਲਾ ਤੇ ਕੋਲਾ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯੂषੈਃ ਪੁਰਾਣਗੋਧੂਮਯਵਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਵਿਸਰ੍ਪੀ ਸਸਿਤਾਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਮृਦ੍ਵੀਕਾਦਾੜਿਮੋਦਕਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਪੁਰਾਣੇ ਗੇਹੂੰ, ਜੌ ਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਯੂਸ਼ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਵਿਸਰਪੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿਲ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਦਾਰੂਮਿੱਲਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿਠਿਆਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਯष੍ਟਿਕਗੋਧੂਮਯਵਮੁਦ੍‌ਗਾਦਿਕਂ ਲਘੁ । ਕਾਕਮਾਰੀ ਚ ਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਂ ਵਾਸ੍ਤੁਕਞ੍ਚ ਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਲਾ ।। ੨੭੯.

ਲਾਲ ਗੰਨੇ, ਗੇਹੂੰ, ਜੋ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਦੀ ਦਾਲ ਹਲਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੇਤ੍ਰਾ ਦੀ ਨੋਕ, ਵਾਸਤੁਕਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਾਸ਼ਾਯ ਤੋਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਧੁ । ਨਾਸ਼ਾਰੋਗੇषੁ ਚ ਹਿਤਂ ਘृਤਂ ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਾਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਹਵਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੇऽਪਿ ਵਾ । ਨਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਮਯੇष੍ਵਿष੍ਟਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਜਨ੍ਤੂਦ੍ਭਵੇषੁ ਚ ।। ੨੭੯.

ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਨ੍ਨਪਾਨਞ੍ਚ ਤਿਲਾਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰ ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਦ੍ਵਿਜਜਾਢਰ੍ਯਕਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਤੁष੍ਟਿਕਰਮ੍ਪਰਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਰਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਣ੍ਡੂषਂ ਤਿਲਤੈਲੇਨ ਦ੍ਵਿਜਜਾਰ੍ਢ੍ਯਕਰਂ ਪਰਂ । ਵਿੜਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂਤ੍ਰ ਕृਮਿਨਾਸ਼ਨੇ ।। ੨੭੯.

ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੁਲਕੁਲਾ ਕਰਨਾ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਲਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੰਗਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨ੍ਯਥਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਮੁष੍ਣਞ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ।। ੨੭੯.

ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਲੇਪ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।