ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ ਬਲਂ ਹਿ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਲਙ੍ਘਿਤਂ ਭੋਜਯੇਦ੍ਭਿषਕ੍ । ਸਵਿਸ਼੍ਵਂ ਲਾਜਮਣ੍ਡਨ੍ਤੁ ਤृਡ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਜਲਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਖਾਣਾ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ; ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਲਾਜ ਤੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਠੰਡੇ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ । षੜਹੇ ਚ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਂ ਪਾਯਯੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਮੁਸਤਕ, ਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ, ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੜਵੀ ਦਵਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਨੇਹਯੇਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੋषਨ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ । ਜੀਰ੍ਣਾਃ षष੍ਟਿਕਨੀਵਾਰਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਮੋਦਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ਸ਼ਟੀਕ, ਨੀਵਾਰਾ, ਲਾਲ ਚੌਲ ਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦਕਾ ਖਾਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਵਿਧਾਸ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰੇष੍ਵਿष੍ਟਾ ਯਵਾਨਾਂ ਵਿਕृਤਿਸ੍ਤਥਾ । ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚਣਕਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਸ੍ਚ ਸਕੁष੍ਠਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਚਣੇ, ਕੁਲਥ ਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਆਟਕ੍ਯੋ ਨਾਰਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਕ੍ਕੋਟਕਕਟੋਲ੍ਵਕਮ੍ । ਪਟੋਲਂ ਸਫਲਂ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰ੍ਪਟਂ ਦਾਡਿਮਂ ਜ੍ਵਰੇ ।। ੨੭੯.
ਆਟਕਿਆ, ਨਰਕਾ, ਕਰਕੋਟਕ, ਕਟੋਲਵਕ, ਫਲ ਸਮੇਤ ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਦਾਡ਼ੀਮ—all ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
ਅਧੋਗੇ ਵਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮੂਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਚ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ । ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਪਾਨਂ षਡਙ੍ਗਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਜਦ ਰੋਗ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਜੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰੇਚਨ; ਰਕਤ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਠ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕ੍ਰੁਗੋਧੂਮਲਾਜਾਸ਼੍ਚ ਯਵਸ਼ਾਲਿਮਸੂਰਕਾਃ । ਸਕੁष੍ਠਚਣਕਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਗੋਧੂਮਕਾ ਹਿਤਾਃ ।। ੨੭੯.
ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਗੰਢਮ, ਚੌਲ, ਮਸੂਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਚਣੇ, ਮੂੰਗ—all ਇਹ ਖਾਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਗੰਢਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
ਸਾਧਿਤਾ ਘृਤਦੁਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਵृषਰਸੋ ਮਧੁ । ਅਤੀਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਭਕ੍ਸ਼ਣਂ ਹਿਤਂ ।। ੨੭੯.
ਘਿਉ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਸ਼ਹਦ, ਬਲਦ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਪੁਰਾਣਾ ਚੌਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਅਨਭਿष੍ਯਨ੍ਦਿ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਲੋਧ੍ਰਵਲ੍ਕਲਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਂ ਵਰ੍ਜ੍ਜਯੇਦ੍ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਗੁਲ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ।। ੨੭੯.੧੧ ਵਾਟ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਵਾਸ੍ਤੂਕਂ ਘृਤਸਾਧਿਤਂ । ਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾ ਹਿਤਾ ਜਠਰਿਣਾਮਥ ।। ੨੭੯.
ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਲੋਧਰ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਟਿਆ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਸਤੂਕਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ; ਗੰਢਮ, ਚੌਲ ਤੇ ਕੜਵੇ ਪੱਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯੋ ਮੁਦ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਖਦਿਰੋऽਭਯਾ । ਪਞ੍ਚਕੋਲਞ੍ਜਾਙ੍ਗਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਮ੍ਬਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪਟੋਲਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਗੰਢਮ, ਚੌਲ, ਮੂੰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਖਦੀਰ, ਹਰੀਤਕੀ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਚ, ਜੰਗਲੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਨੀਮ, ਆਂਵਲਾ ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਸੁਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਤੁਲਙ੍ਗਰਸਾਜਾਤਿਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਸੈਨ੍ਧਵਾਃ । ਕੁष੍ਠਿਨਾਞ੍ਚ ਤਤਾ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪਾਨਾਰ੍ਥੇ ਖਦਿਰੋਦਕਂ ।। ੨੭੯.
ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਦਾ ਰਸ, ਜਾਤੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ; ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖਦੀਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਮਸੂਰਮੁਦ੍ਗੌ ਪੇਯਾਰ੍ਥੇ ਭੋਜ੍ਯਾ ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਲਯਃ । ਨਿਮ੍ਬਪਰ੍ਪਟਕੈਃ ਸ਼ਾਕੈਰ੍ਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਤਥਾ ਰਸਃ ।। ੨੭੯.
ਮਸੂਰ ਤੇ ਮੂੰਗ ਪੇਯ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਚੌਲ ਭੋਜਨ ਲਈ; ਨੀਮ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ।
ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਮਰਿਚਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਕੁष੍ਠਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਿਕਾ । ਮਨਃ ਸ਼ਿਲਾ ਚ ਵਾਲੇਯਃ ਕੁष੍ਠਹਾ ਮੂਤ੍ਰਪੇषਿਤਃ ।। ੨੭੯.
ਵਿਡੰਗ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਮੁਸਤਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੋਧਰ, ਸੁਵਰਚਿਕਾ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਵਾਲੇਯਾ—ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਪੂਪਕੁष੍ਠਕੁਲ੍ਮਾषਯਵਾਦ੍ਯਾ ਮੇਹਿਨਾਂ ਹਿਤਾਃ । ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਰ੍ਮੁਦ੍ਗਾ ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲਯਃ ।। ੨੭੯.
ਪੂਪ, ਕੁਸ਼ਠ, ਕੁਲਮਾਸ਼, ਜੌ ਆਦਿ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮੂਤ੍ਰ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ; ਜੌ, ਮੂੰਗ, ਕੁਲਥ ਤੇ ਪੱਕੇ ਚੌਲ ਵੀ।
ਤਿਕ੍ਤਰੁਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸ਼ਾਕਾਨਿ ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਹਰਿਤਾਨਿ ਚ । ਤੈਲਾਨਿ ਤਿਲਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਵਿਭੀਤਕੇਙ੍ਗੁਦਾਨਿ ਚ ।। ੨੭੯.
ਕੜਵੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕੜਵੇ ਪੱਤੇ; ਤੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ, ਸਰੋਂ, ਬਹੇੜਾ ਤੇ ਇੰਗੁਦਾ ਦੇ ਤੇਲ ਵੀ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸਯਵਗੋਧੂਮਾ ਧਾਨ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸ੍ਥਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਯ ਰਸਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਭੋਜਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਿਣਾਂ ।। ੨੭੯.
ਮੂੰਗ, ਜੌ ਤੇ ਗੰਢਮ, ਸਾਲ ਭਰ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ; ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਕੌਲਤ੍ਥਮੌਦ੍ਗਕੋ ਰਾਸ੍ਨਾਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਜਾਙ੍ਗਲੈਃ । ਪੂਪੈਰ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਦਧਿਦਾੜਿਮਸਾਧਿਤੈਃ ।। ੨੭੯.
ਕੌਲਥ, ਮਾਊਂਗ, ਰਸਨਾ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਤੇ ਦਾਰੂਮਿੱਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤੁਲਙ੍ਗਰਸਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ਯੋषਾਦਿਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ । ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਿਨਂ ।। ੨੭੯.
ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ, ਪੀਪਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਸਾਹ ਜਾਂ ਖੰਘ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਦਸ਼ਮੂਲਵਲਾਰਾਸ੍ਨਾਕੁਲਤ੍ਥੈਰੁਪਸਾਧਿਤਾਃ । ਪੇਯਾਃ ਪੂਪਰਸਾਃ ਕ੍ਕਾਥਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਿਵਾਰਣਾ ।। ੨੭੯.
ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਬਲਾ, ਰਸਨਾ ਤੇ ਕੌਲਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਖਿਚੜੀ, ਸੂਪ ਤੇ ਕਾਢੇ ਸਾਹ ਤੇ ਹਿੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।
ਸ਼ੁष੍ਕਮੂਲਕਕੌਲਤ੍ਥਮੂਲਜਾਹ੍ਗਲਜੈ ਰਸੈਃ । ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਸੋਸ਼ੀਰਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੭੯.
ਜਦੋਂ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲ ਪਚ ਜਾਂਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਕੌਲਥ, ਜੰਗਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਉਸ਼ੀਰ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ ਸਗੁੜਾਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਖਾਦੇਦ੍ਵਾ ਗੁੜਨਾਗਰਮ੍ । ਤਕ੍ਰਞ੍ਚ ਚਿਤ੍ਰਕਞ੍ਚੋਭੌ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਨਾਸ਼ਨੌ ।। ੨੭੯.
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਜ ਆਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਅਦਰਕ ਵਾਲੀ ਪਥਿਆ ਖਾਏ, ਨਾਲੇ ਛਾਛ ਤੇ ਚਿਤਰਕ ਵੀ ਲਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਾਣਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯੋ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਰਸਃ । ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਖਰ੍ਜੂਰਮृਦ੍ਵੀਕਾਵਦਰਾਣਿ ਚ ।। ੨੭੯.
ਪੁਰਾਣਾ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚੌਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਮੂੰਗ, ਆਂਵਲਾ, ਖਜੂਰ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਬੇਰ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਮਧੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਃ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨਿਮ੍ਬਪਰ੍ਪਟਕੌ ਵृषਮ੍ । ਤਕ੍ਰਾਰਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਤਤਂ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉਂ, ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ, ਛਾਛ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਹृਦ੍ਰੋਗਿਣੋ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਹਿਕ੍ਕਿਨਾਂ ਹਿਤਾਃ । ਤਕ੍ਰਾਵਲਾਲਸਿਨ੍ਧੂਨਿ ਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਮ੍ਭਸਾ ।। ੨੭੯.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੀਪਲ ਹਿੱਕ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਛਾਛ, ਵਲਾਲ ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਦਿ ਮਦ੍ਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ । ਸਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਰਪਯਸਾ ਲਾਕ੍ਸ਼ਆਂ ਪਿਵੇਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਚਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੭੯.
ਮੋਤੀ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਆਦਿ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਖ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਮਾਂਸਰਸਾਹਾਰੋ ਵਹ੍ਨਿਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣਾਜ੍ਜਯੇਤ੍ । ਸ਼ਾਲਯੋ ਭੋਜਨੇ ਰਕ੍ਤਾ ਨੀਵਾਰਕਲਮਾਦਯਃ ।। ੨੭੯.
ਕਸ਼ਯਾ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਕਲਮਾ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਰ੍ਮ੍ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਾਕਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸ਼ਟੀ । ਪਥ੍ਯਾ ਤਥੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯਨ੍ਮਣ੍ਡਂ ਤਕ੍ਰਞ੍ਚ ਵਾਰਿਣਾ ।। ੨੭੯.
ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਸ਼ਟੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਹੇਮਰੋਇਡਸ ਲਈ ਮੰਡ ਜਾਂ ਛਾਛ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੁਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਤਥਾ ਲੋਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੇਣ ਹਰਿਦ੍ਰਯਾ । ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕृਤਿਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਵ੍ਵਾਸ੍ਤੂਕਂ ਸਸੁਵਰ੍ਚ੍ਚਲਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਮੁਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਲੋਪਾ ਚਿਤਰਕ ਤੇ ਹਲਦੀ ਨਾਲ, ਜੌ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਚੌਲ ਤੇ ਵਾਸਤੂਕਾ ਕਾਲੇ ਨਮਕ ਨਾਲ ਲੈਣੇ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਪੁषੈਰ੍ਵਾਰੁਗੋਧੂਮਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਕ੍ਸ਼ੁਘृਤਸਂਯੁਤਾਃ । ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਾਨੇ ਮਣ੍ਡਸੁਰਾਦਯਃ ।। ੨੭੯.
ਟਿੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜੌ ਤੇ ਗੇਹੂੰ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਘਿਉਂ ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਪੀਣ ਲਈ ਮੰਡ ਤੇ ਸੁਰਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਲਾਜਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤੁਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲ੍ਯਂ ਮਾਂਸਂ ਪਰੂषਕਮ੍ । ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਕੁਲਾਵਸ਼ਿਖਿਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਦਿਘ੍ਨਾਃ ਪਾਨਕਾਨਿ ਚ ।। ੨੭੯.
ਲਾਜ, ਸ਼ਕਤੂ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨਿਆ ਮਾਸ, ਪਰੂਸ਼ਕ, ਬੈਂਗਣ, ਕੁਲਾਵਾ, ਸ਼ਿਖਿਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਨੀ ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।