ਪृषਤਾਦ੍ਦ੍ਰੁਪਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧृष੍ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨੋऽਥ ਤਤ੍ਸੁਤਃ । ਧृष੍ਟਕੇਤੁਸ਼੍ਚ ਧੂਮਿਨ੍ਯਾਮृਕ੍ਸ਼ੋऽਭੂਦਜਮੀਢਤਃ ।। ੨੭੮.
ਪ੍ਰਿਸ਼ਤ ਤੋਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਸੀ। ਧੂਮਿਨੀ ਤੋਂ ਜਮੀਢ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਜੰਮਿਆ।
ऋਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਮ੍ਬਲਣੋ ਜਜ੍ਞੇ ਕੁਰੁਃ ਸਮ੍ਵਰਣਾਤ੍ਤਤਃ । ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਗਾਦਪਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਞ੍ਚਕਾਰ ਹ ।। ੨੭੮.
ਰਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸੰਬਲਣ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸੰਵਰਣ ਤੋਂ ਕੁਰੂ। ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਰੁਖੇਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ।
ਕੁਰੋਃ ਸੁਧਨ੍ਵਾ ਸੁਧਨੁਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਇਚ੍ਚਾਰਿਮੇਜਯਃ । ਸੁਧਨ੍ਵਨਃ ਸੁਹੋਤ੍ਰੋऽਭੂਤ੍ ਸੁਹੋਤ੍ਰਾਚ੍ਚ੍ਯਵਨੋ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ ।। ੨੭੮.
ਕੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਧਨਵਾਂ, ਫਿਰ ਸੁਧਨੁ, ਫਿਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਤੇ ਅਰੀਮੇਜਯ। ਸੁਧਨਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਚਯਵਨ।
ਵਸ਼ਿष੍ਠਪਰਿਚਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਪ੍ਤਾਸਨ੍ ਗਿਰਿਕਾਸੁਤਾਃ । ਵृਹਦ੍ਰਥਃ ਕੁਸ਼ੋ ਵੀਰੋ ਯਦੁਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਹੋ ਬਲਃ ।। ੨੭੮.
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਤੇ ਪਰਿਚਾਰ ਤੋਂ ਗਿਰਿਕਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਵ੍ਰਿਹਦਰਥ, ਕੁਸ਼, ਵੀਰ, ਯਦੁ, ਪ੍ਰਤਿਆਗ੍ਰਹ, ਤੇ ਬਲ।
ਮਤ੍ਸ੍ਯਕਾਲੀ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੋऽਤੋ ਹ੍ਯਾਸੀਦ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵृਹਦ੍ਰਥਾਤ੍ । ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰਾਦ੍ਵृषਭੋ ਜਜ੍ਞੇ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਹਿਤਃ ਸੁਤਃ ।। ੨੭੮.
ਮਤਸ੍ਯਕਾਲੀ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ ਵ੍ਰਿਹਦਰਥ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹੋਏ। ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਹਿਤਾ ਸੀ।
ਸੁਧਨ੍ਵਾ ਤਤ੍ਸੁਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਜ੍ਜ ਊਰ੍ਜ੍ਜਾਦਾਸੀਚ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਜਰਾਸਨ੍ਧਃ ਸਹਦੇਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸੁਤਃ ।। ੨੭੮.
ਸੁਧਨਵਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਰਜਾ ਸੀ, ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਸੰਭਵ, ਸੰਭਵ ਤੋਂ ਜਰਾਸੰਧ, ਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ।
ਸਹਦੇਵਾਦੁਦਾਪਿਸ਼੍ਚ ਉਦਾਪੇਃ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰ੍ਮਕਃ । ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਇਤਸ੍ਯ ਦਾਯਾਦੋ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਜਨਮੇਜਯਃ ।। ੨੭੮.
ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਉਦਾਪੀ, ਉਦਾਪੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਕ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਧਰਮੀ ਜਨਮੇਜਯ ਸੀ।
ਜਨਮੇਜਯਾਤ੍ਤ੍ਰਸਦਸ੍ਯੁਰ੍ਜਹ੍ਰੋਸ੍ਤੁ ਸੁਰਥਃ ਸੁਤਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਸੇਨੋਗ੍ਰਸੇਨੌ ਚ ਭੀਮਸੇਨਸ਼੍ਚ ਨਾਮਤਃ ।। ੨੭੮.
ਜਨਮੇਜਯ ਤੋਂ ਤ੍ਰਸਦਸ੍ਯੁ ਹੋਇਆ, ਜਹਰੋ ਤੋਂ ਸੁਰਥਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੁਤਸੇਨ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਨਮੇਜਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੌ ਤੁ ਸੁਰਥੋ ਮਹਿਮਾਂਸ੍ਤਥਾ । ਸੁਰਥਾਦ੍ਵਿਦੂਰਥੋऽਭੂਦृਕ੍ਸ਼ ਆਸੀਦ੍ਵਿਦੂਰਥਾਤ੍ ।। ੨੭੮.
ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰਥਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ। ਸੁਰਥਾ ਤੋਂ ਵਿਦੂਰਥਾ, ਵਿਦੂਰਥਾ ਤੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ऋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਭੀਮਸੇਨੋऽਭਵਤ੍ਸੁਤਃ । ਪ੍ਰਤੀਪੋ ਭੀਮਸੇਨਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤੀਪਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਨੁਃ ।। ੨੭੮.
ਦੂਜੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭੀਮਸੇਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਪ, ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ।
ਦੇਵਾਪਿਰ੍ਵ੍ਵਾਹ੍ਲਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸੋਮਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਨੋਃ । ਵਾਹ੍ਲਿਕਾਤ੍ਸੋਮਦਤ੍ਤੋऽਭੂਦ੍ਭੂਰਿਰ੍ਭੂਰਿਸ੍ਰਵਾਃ ਸ਼ਲਃ ।। ੨੭੮.
ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਤੋਂ ਦੇਵਾਪੀ, ਵਾਹਲਿਕ ਤੇ ਸੋਮਦੱਤ। ਵਾਹਲਿਕ ਤੋਂ ਸੋਮਦੱਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਰੀ, ਭੂਰੀਸ੍ਰਵਾਸ ਤੇ ਸ਼ਲ।
ਗਙ੍ਗਾਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਨੋਰ੍ਭੀष੍ਮਃ ਕਾਲ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯ੍ਯਕਃ । ਕृष੍ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਵੈਚਿਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯ੍ਯਕੇ ।। ੨੭੮.
ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੂੰ ਭੀਸ਼ਮ ਹੋਇਆ, ਕਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦਵੈਪਾਇਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਞ੍ਚ ਵਿਦੁਰਞ੍ਚਾਪ੍ਯਜੀਜਨਤ੍ । ਪਾਣ੍ਡੋਰ੍ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਃ ਕੁਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਭੀਮਸ਼੍ਚੈਵਾਰ੍ਜੁਨਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੨੭੮.
ਉਸ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪਾਂਡੂ ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਂਡੂ ਤੋਂ ਕੁੰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਤਿੰਨੇ ਹੋਏ।
ਨਕੁਲਃ ਸਹਦੇਵਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੋਰ੍ਮ੍ਮਾਦ੍ਯ੍ਰਾਞ੍ਚ ਦੈਵਤਃ । ਅਰ੍ਜੁਨਸ੍ਯ ਚ ਸੌਭਦ੍ਰਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਦਭਿਮਨ੍ਯੁਤਃ ।। ੨੭੮.
ਨਕੁਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ ਪਾਂਡੂ ਨੂੰ ਮਾਦਰੀ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਏ। ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਸੌਭਦ੍ਰ, ਅਭਿਮਨਯੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ।
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਿਯਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਾਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਵਿਨ੍ਧ੍ਯੋ ਭੀਮਸੇਨਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਧਨਞ੍ਜਯਾਤ੍ ।। ੨੭੮.
ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧਿਆ, ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ, ਤੇ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਸਹਦੇਵਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਸ਼ਤਾਨੀਕਸ੍ਤੁ ਨਾਕੁਲਿਃ । ਭੀਮਸੇਨਾਦ੍ਧਿੜਿਮ੍ਬਾਯਾਮਨ੍ਯ ਆਸੀਦ੍ ਘਟੋਤ੍ਕਚਃ ।। ੨੭੮.
ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ, ਨਕੁਲ ਤੋਂ ਸ਼ਤਾਨੀਕ। ਭੀਮਸੇਨ ਤੇ ਹਿੰਬਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਇੱਕ, ਘਟੋਤਕਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਏਤੇ ਭੂਤਾ ਭਵਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨृਪਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਗਤਾਃ ਕਾਲੇਨ ਕਾਲੋ ਹਿ ਹਰਿਸ੍ਤਂ ਪੂਜਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜ ।। ੨੭੮.
ਇਹ ਰਾਜੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਹੀ ਹਰੀ ਹੈ। ਦੁਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।
ਹੋਮਮਗ੍ਨੌਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੁਰੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਪ੍ਰਦਂ ਯਤਃ ।। ੨੭੮.
ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਮ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯ ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਦੇਵੋ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ਸਾਰਂ ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀਕਰਂ ।। ੨੭੯.
ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਉਹ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਉਵਾਚ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਮਮ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨਰਾਸ਼੍ਵੇਭਰੁਗਰ੍ਦਨਮ੍ । ਸਿਦ੍ਧਯੋਗਾਨ੍ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀਕਰਾਨ੍ ।। ੨੭੯.
ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨੁਸਖੇ, ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਮੰਤਰ ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ ਬਲਂ ਹਿ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਲਙ੍ਘਿਤਂ ਭੋਜਯੇਦ੍ਭਿषਕ੍ । ਸਵਿਸ਼੍ਵਂ ਲਾਜਮਣ੍ਡਨ੍ਤੁ ਤृਡ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰृਤਂ ਜਲਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਖਾਣਾ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ; ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਲਾਜ ਤੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਠੰਡੇ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੋਦੀਚ੍ਯਨਾਗਰੈਃ । षੜਹੇ ਚ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਂ ਪਾਯਯੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਮੁਸਤਕ, ਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ, ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੜਵੀ ਦਵਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਨੇਹਯੇਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੋषਨ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ । ਜੀਰ੍ਣਾਃ षष੍ਟਿਕਨੀਵਾਰਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਮੋਦਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ਸ਼ਟੀਕ, ਨੀਵਾਰਾ, ਲਾਲ ਚੌਲ ਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦਕਾ ਖਾਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਵਿਧਾਸ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰੇष੍ਵਿष੍ਟਾ ਯਵਾਨਾਂ ਵਿਕृਤਿਸ੍ਤਥਾ । ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚਣਕਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਸ੍ਚ ਸਕੁष੍ਠਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਚਣੇ, ਕੁਲਥ ਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਆਟਕ੍ਯੋ ਨਾਰਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਕ੍ਕੋਟਕਕਟੋਲ੍ਵਕਮ੍ । ਪਟੋਲਂ ਸਫਲਂ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰ੍ਪਟਂ ਦਾਡਿਮਂ ਜ੍ਵਰੇ ।। ੨੭੯.
ਆਟਕਿਆ, ਨਰਕਾ, ਕਰਕੋਟਕ, ਕਟੋਲਵਕ, ਫਲ ਸਮੇਤ ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ ਤੇ ਦਾਡ਼ੀਮ—all ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
ਅਧੋਗੇ ਵਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮੂਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਚ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ । ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਪਾਨਂ षਡਙ੍ਗਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੨੭੯.
ਜਦ ਰੋਗ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਜੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰੇਚਨ; ਰਕਤ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਠ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕ੍ਰੁਗੋਧੂਮਲਾਜਾਸ਼੍ਚ ਯਵਸ਼ਾਲਿਮਸੂਰਕਾਃ । ਸਕੁष੍ਠਚਣਕਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਗੋਧੂਮਕਾ ਹਿਤਾਃ ।। ੨੭੯.
ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਗੰਢਮ, ਚੌਲ, ਮਸੂਰ, ਕੁਸ਼ਠ ਤੇ ਚਣੇ, ਮੂੰਗ—all ਇਹ ਖਾਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਗੰਢਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।
ਸਾਧਿਤਾ ਘृਤਦੁਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਵृषਰਸੋ ਮਧੁ । ਅਤੀਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਭਕ੍ਸ਼ਣਂ ਹਿਤਂ ।। ੨੭੯.
ਘਿਉ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਸ਼ਹਦ, ਬਲਦ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਪੁਰਾਣਾ ਚੌਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਅਨਭਿष੍ਯਨ੍ਦਿ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਲੋਧ੍ਰਵਲ੍ਕਲਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਂ ਵਰ੍ਜ੍ਜਯੇਦ੍ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਗੁਲ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ।। ੨੭੯.੧੧ ਵਾਟ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਵਾਸ੍ਤੂਕਂ ਘृਤਸਾਧਿਤਂ । ਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾ ਹਿਤਾ ਜਠਰਿਣਾਮਥ ।। ੨੭੯.
ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਲੋਧਰ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਟਿਆ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਸਤੂਕਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ; ਗੰਢਮ, ਚੌਲ ਤੇ ਕੜਵੇ ਪੱਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ।
ਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯੋ ਮੁਦ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਖਦਿਰੋऽਭਯਾ । ਪਞ੍ਚਕੋਲਞ੍ਜਾਙ੍ਗਲਾਸ਼੍ਚ ਨਿਮ੍ਬਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪਟੋਲਕਾਃ ।। ੨੭੯.
ਗੰਢਮ, ਚੌਲ, ਮੂੰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਖਦੀਰ, ਹਰੀਤਕੀ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਚ, ਜੰਗਲੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਨੀਮ, ਆਂਵਲਾ ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਸੁਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।