ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਘੋਰੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਯੁਧਿ ਨਿਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ । ਪੂਤਨਾ ਰੇਵਤੀ ਲੇਖਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ ।। ੨੬੯.

ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ: ਪੂਤਨਾ, ਰੇਵਤੀ, ਲੇਖਾ ਤੇ ਕਾਲਰਾਤਰੀ।

ਦਹਨ੍ਤ੍ਵਾਸ਼ੁ ਰਿਪੂਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਤਾਕੇ ਤ੍ਵਾਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵਮੇਧੇ ਮਹਾਯਜ੍ਞੇ ਦੇਵਦੇਵੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ ।। ੨੬੯.

ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਜਲਦੀ ਸਾੜੇ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ; ਮਹਾ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ।

ਸ਼ਰ੍ਵੇਣ ਜਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਰੇਣ ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਮ੍ਮਿਤਃ । ਨਨ੍ਦਕਸ੍ਯਾਪਰਾਂ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਂ ਸ੍ਮਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਿਵਰ੍ਹਣ ।। ੨੬੯.

ਤੂੰ ਸ਼ਰਵ ਦੁਆਰਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਨੰਦਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਦਲਸ਼੍ਯਾਮ ਕृष੍ਣ ਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਨ । ਅਸਿਰ੍ਵਿਸ਼ਸਨਃ ਖਡ੍ਗਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਧਾਰੋ ਦੁਰਾਸਦਃ ।। ੨੬੯.

ਨੀਲ ਉਤਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲਾ, ਡਰਾਉਣਾ।

ਔਗਰ੍ਭੋ ਵਿਜਯਸ਼੍ਚੈਵ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪਾਲਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਇਤ੍ਯष੍ਟੌ ਤਵ ਨਾਮਾਨਿ ਪੁਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ।। ੨੬੯.

ਔਗਰਭ, ਵਿਜਯ, ਧਰਮਪਾਲ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਤਿਕਾ ਤੁਭ੍ਯਂ ਗੁਰੁਰ੍ਦੇਵੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਨ੍ਤੇ ਦੈਵਤਨ੍ਤੇ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ।। ੨੬੯.

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ।

ਰਾਜਾਨਂ ਰਕ੍ਸ਼ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਂ ਸਬਲਂ ਸਪੁਰਨ੍ਤਥਾ । ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਹੋ ਦੇਵਃ ਸ ਤ੍ਵਂ ਪਾਲਯ ਸਰ੍ਵਦਾ ।। ੨੬੯.

ਤੂੰ ਰਾਜੇ, ਤਲਵਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਾ ਵੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰ।

ਸ਼ਰ੍ਮਪ੍ਰਦਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਰੇ ਵਰ੍ਮਨ੍ ਸੈਨ੍ਯੇ ਯਸ਼ੋऽਦ੍ਯ ਮੇ । ਰਕ੍ਸ਼ ਮਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣੀਯੋऽਹਨ੍ਤਵਾਨਘ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁਤੇ ।। ੨੬੯.

ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਤ ਮਿਲੇ। ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰੱਖਿਆਯੋਗ ਹਾਂ; ਨਿਰਮਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਦੁਨ੍ਦੁਭੇ ਤ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤ੍ਨਾਨਾਂ ਘੋषਾਦ੍‌ਧृਦਯਕਮ੍ਪਨਃ । ਭਵ ਭੂਮਿਪਸੈਨ੍ਯਾਨਾਂ ਯਥਾ ਵਿਜਯਵਰ੍ਦ੍ਧਨਃ ।। ੨੬੯.

ਤੂੰ ਉਹ ਡੰਢੋਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।

ਯਥਾ ਜੀਮੂਤਘੋषੇਣ ਹृष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਰਵਾਰਣਾਃ । ਤਥਾਸ੍ਤੁ ਤਵ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਰ੍षੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਮੁਦਾਵਹ ।। ੨੬੯.

ਜਿਵੇਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇਵੇ।

ਯਥਾ ਜੀਮੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਤ੍ਰਾਸੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਤਥਾ ਤੁ ਤਵ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਦ੍‌ਦ੍ਵਿषੋ ਰਣੇ ।। ੨੬੯.

ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਵੇ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਦਾਰ੍ਚ੍ਚਨੀਯਾਸ੍ਤੇ ਯੋਜਨੀਯਾ ਜਯਾਦਿषੁ । ਘृਤਕਮ੍ਬਲਵਿष੍ਣਾਦੇਸ੍ਤ੍ਵਭਿषੇਕਞ੍ਚ ਵਤ੍ਸਰੇ ।। ੨੬੯.

ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਘੀ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਾਹਕਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ ।੨੭੧.੦੦੧ ऋਗਥਰ੍ਵ ਤਥਾ ਸਾਮ ਯਜੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਕਂ ॥੨੭੧.੦੦੧ ਭੇਦਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਯਨਸ਼੍ਚੈਕ ਆਸ਼੍ਵਲਾਯਨੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ ।੨੭੧.੦੦੨ ਸ਼ਤਾਨਿ ਦਸ਼ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਕਂ ॥੨੭੧.੦੦੨ ऋਗ੍ਵੇਦੋ ਹਿ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨਾਦਿਭਿਃ ।੨੭੧.੦੦੩ ਏਕੋਨਿਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯਜੁषਸ੍ਤਥਾ ॥੨੭੧.੦੦੩ ਸ਼ਤਾਨਿ ਦਸ਼ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ षਡਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਖਿਕਾਃ ।੨੭੧.੦੦੪ ਕਾਣ੍ਵਮਾਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕਠੀ ਮਾਧ੍ਯਕਠੀ ਤਥਾ ॥੨੭੧.੦੦੪ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਚ ਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯਾਭਿਧਾਨਿਕਾ ।੨੭੧.੦੦੫ ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨਿਕੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਯਜੁषਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥੨੭੧.੦੦੫ ਸਾਮ੍ਨਃ ਕੌਥੁਮਸਂਜ੍ਞੈਕਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਥਰ੍ਵਣਾਯਨੀ ।੨੭੧.੦੦੬ ਗਾਨਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵੇਦ ਆਰਣ੍ਯਕਨ੍ਤਥਾ ॥੨੭੧.੦੦੬ ਉਕ੍ਥਾ ਊਹਚਤੁਰ੍ਥਞ੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨਵਸਹਸ੍ਰਕਾਃ ।੨੭੧.੦੦੭ ਸਚਤੁਃਸ਼ਤਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਙ੍ਘਟਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥੨੭੧.੦੦੭ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਸਾਮਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ।੨੭੧.੦੦੮ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰ੍ਜਾਜਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੋਕਾਯਨਿਰਥਰ੍ਵਕੇ ॥੨੭੧.੦੦੮ ਸ਼ੌਨਕਃ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਸ਼੍ਚ ਮੁਞ੍ਜਕੇਸ਼ਾਦਯੋऽਪਰੇ ।੨੭੧.੦੦੯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਯੁਤਂ षष੍ਟਿਸ਼ਤਞ੍ਚੋਪਨਿषਚ੍ਛਤਂ ॥੨੭੧.੦੦੯ ਵ੍ਯਾਸਰੂਪੀ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਦ੍ਯਕਾਰਯਤ੍ ।੨੭੧.੦੧੦ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਦਯੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਣਕਂ ॥੨੭੧.੦੧੦ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪੁਰਾਣਾਦਿ ਸੂਤੋ ਵੈ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ ।੨੭੧.੦੧੧ ਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਯੁਃਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ॥੨੭੧.੦੧੧ ਕृਤਵ੍ਰਤੋਥ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ षਟ੍ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਵਨ੍ ।੨੭੧.੦੧੨ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਾਦਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਃ(੧) ਪੁਰਾਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਂਹਿਤਾਃ ॥੨੭੧.੦੧੨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਾਦੀਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਹਰਿਵਿਦ੍ਯਾ ਦਸ਼ਾष੍ਟ ਚ ।੨੭੧.੦੧੩ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਹ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਰੂਪੋ ਹਰਿਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥੨੭੧.੦੧੩ ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਨਿष੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਮੂਰ੍ਤਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍ ।੨੭੧.੦੧੪ ਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਸਂਸ੍ਤੂਯ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥੨੭੧.੦੧੪ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਅਗ੍ਨਿਸੂਰ੍ਯਾਦਿਰੂਪਵਾਨ੍ ।੨੭੧.੦੧੫ ਅਗ੍ਨਿਰੂਪੇਣ ਦੇਵਾਦੇਰ੍ਮੁਖਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਾ ਗਤਿਃ ॥੨੭੧.੦੧੫ ਵੇਦੇषੁ ਸਪੁਰਾਣੇषੁ ਯਜ੍ਞਮੂਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਗੀਯਤੇ ।੨੭੧.੦੧੬ ਆਗ੍ਨੇਯਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਨ੍ਤੁ ਰੂਪਂ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਹਤ੍ਤਰਂ ॥੨੭੧.੦੧੬ ਆਗ੍ਨੇਯਾਖ੍ਯਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ।੨੭੧.੦੧੭ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰਾਣਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਸਰ੍ਵਵੇਦਮਯਂ ਮਹਤ੍ ॥੨੭੧.੦੧੭ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਮਯਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਵਰਮ੍(੨) ।੨੭੧.੦੧੮ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਹਰਿਰੂਪਂ ਹਿ ਪਠਤਾਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਤਾਂ ਨृਣਾਂ ॥੨੭੧.੦੧੮ ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਾਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦਮਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਧਨਪ੍ਰਦਮ੍(੩) ।੨੭੧.੦੧੯ ਰਾਜ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਰਾਜ੍ਯਦਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਦਂ ਧਰ੍ਮਕਾਮਿਨਾਮ੍ ॥੨੭੧.੦੧੯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਦਞ੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਦਂ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਿਨਾਂ ।੨੭੧.੦੨੦ ਗਵਾਦਿਕਾਮਿਨਾਙ੍ਗੋਦਂ ਗ੍ਰਾਮਦਂ ਗ੍ਰਾਮਕਾਮਿਨਾਂ ॥੨੭੧.੦੨੦ ਟਿਪ੍ਪਣੀ ੧ ਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਯਨਾਦਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰਿਤਿ ਖ .. ੨ ਪਰਮਿਤਿ ਞ .. ੩ ਸ਼੍ਰੀਬਲਪ੍ਰਦਮਿਤਿ ਞ ਕਾਮਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਕਾਮਦਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸੌਭਾਗ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਦਮ੍ ।੨੭੧.੦੨੧ ਗੁਣਕੀਰ੍ਤਿਪ੍ਰਦਨ੍ਨॄਣਾਂ ਜਯਦਞ੍ਜਯਕਾਮਿਨਾਮ੍ ॥੨੭੧.੦੨੧ ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਸੂਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦਨ੍ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮਿਨਾਂ ।੨੭੧.੦੨੨ ਪਾਪਘ੍ਨਂ ਪਾਪਕਰ੍ਤॄਣਾਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਹਿ ਪੁਰਾਣਕਮ੍ ॥੨੭੧.੦੨੨ ਇਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵੇਦਸ਼ਾਖਾਦਿਕੀਰ੍ਤਿਨਂ ਨਾਮ ਏਕਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਾਹਕਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਪ੍ਰਸਾਧਕਾਃ । ऋਗਥਰ੍ਵ ਤਥਾ ਸਾਮ ਯਜੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਕਂ ।। ੨੭੧.

ਭੇਦਃ ਸਾਙ੍‌ਖ੍ਯਾਯਨਸ਼੍ਚੈਕ ਆਸ਼੍ਵਲਾਯਨੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ । ਸ਼ਤਾਨਿ ਦਸ਼ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਕਂ ।। ੨੭੧.

ਇੱਕ ਸਾਂਖਿਆਯਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਆਸ਼ਵਲਾਯਨ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ; ਦਸ ਸੌ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ।

ऋਗ੍ਵੇਦੋ ਹਿ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨਾਦਿਭਿਃ । ਏਕੋਨਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਆਂ ਯਜੁषਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੭੧.

ਰਿਗਵੇਦ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਦਵੈਪਾਯਨ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਜੁਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨਿ ਦਸ਼ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ षੜਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰਿਬਕਾਃ । ਕਾਣਅਵਮਾਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕਠੀ ਮਾਧ੍ਯਕਠੀਤਥਾ ।। ੨੭੧.

ਦਸ ਸੌ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਿਆਸੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਕਾਣਵਾ, ਮਾਧਯੰਦਿਨੀ, ਕਠੀ ਅਤੇ ਮਾਧਯਕਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਚ ਸਂਜ੍ਞਾ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯਾਭਿਧਾਨਿਕਾ । ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨਿਕੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਯਜੁषਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੨੭੧.

ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ, ਸੰਜਨਾ ਅਤੇ ਤੈਤਿਰੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਜੁਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸਾਮ੍ਨਃ ਕੌਥੁਮਸਂਜ੍ਞੈਕਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਥਰ੍ਵਣਾਯਨੀ । ਗਾਨਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਤਤ੍ਵਾਰਿ ਵੇਦ ਆਰਣ੍ਯਕਨ੍ਤਥਾ ।। ੨੭੧.

ਸਾਮ ਦਾ ਕੌਥੁਮ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਅਥਰਵਣਾਯਨੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਆਰਣਯਕ ਵੀ ਹਨ।

ਉਕ੍‌ਥਾ ਊਹਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨਵਸਹਸ੍ਰਕਾਃ । ਸਚਤੁਃਸ਼ਤਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਹ੍ਮਸਙ੍ਘਟਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੭੧.

ਉਕਥਾ, ਊਹਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਘਟਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਸਾਮਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਸੁਮਨ੍ਤੁਰ੍ਜਾਜਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੋਕਾਯਨਿਰਥਰ੍ਵ੍ਵਕੇ ।। ੨੭੧.

ਇਥੇ ਪਚੀਹ ਸਾਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਮੰਤੁ, ਜਾਜਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਯਨ ਅਥਰਵ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਸ਼ੌਨਕਃ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਸ਼੍ਚ ਮੁਞ੍ਜਕੇਸ਼ਾਦਯੋऽਪਰੇ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਯੁਤਂ षष੍ਟਸ਼ਤਞੇਚੋਪਨਿषਚ੍ਛਤਂ ।। ੨੭੧.

ਸ਼ੌਨਕ, ਪਿਪਪਲਾਦ ਅਤੇ ਮੁੰਜਕੇਸ਼ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਠ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਸਰੂਪੀ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਦ੍ਯਕਾਰਯਤ੍ । ਸ਼ਾਖਾਬੇਦਾਦਯੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਣਕਂ ।। ੨੭੧.

ਭਗਵਾਨ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਸ਼ਾਖਾ ਵੰਡ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੁਰਾਣਾਦਿ ਸੂਤੋ ਵੈ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ । ਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਯੁਃ ਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ।। ੨੭੧.

ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਸੁਮਤੀ, ਅਗਨੀਵਰਚ, ਮਿਤਰਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ।

ਕृਤਵ੍ਰਤੋਥ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ षਟ़ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਵਨ੍। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਾਦਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਃ੧ ਪੁਰਾਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਂਹਿਤਾਃ ।। ੨੭੧.

ਕ੍ਰਤਵ੍ਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਵਰਣੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਛੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਾਦੀਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਹਰਿਵਿਦ੍ਯਾ ਦਸ਼ਾष੍ਟ ਚ । ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਹ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਰੂਪੋ ਹਰਿਃ ਤ੍ਥਿਤਃ ।। ੨੭੧.

ਬ੍ਰਾਹਮ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਦਸ ਤੇ ਅਠ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਨਿष੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਾਮੁਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍ । ਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਚ੍ਯ ਸਂਸ੍ਤੂਯ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੭੧.

ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ, ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪੂਜ ਕੇ ਤੇ ਸਲਾਹ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਅਗ੍ਨਿਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਰੂਪਵਾਨ੍ । ਅਗ੍ਨਿਰੂਪੇਣ ਦੇਵਾਦੇਰ੍ਮੁਖਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਾ ਗਤਿਃ ।। ੨੭੧.

ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ।

ਵੇਦੇषੁ ਸਪੁਰਾਣੇषੁ ਯਜ੍ਞਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਗੀਯਤੇ । ਆਗ੍ਨੇਯਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਨ੍ਤੁ ਰੂਪਂ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਹਤ੍ਤਰਂ ।। ੨੭੧.

ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਆਗ੍ਨੇਯਾਖ੍ਯਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰਾਣਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਸਰ੍ਵਵੇਦਮਯਂ ਮਹਤ੍ ।। ੨੭੨.

ਅਗਨਿ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ।