ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਯਸਨਸ੍ਥਮਨਾਖ੍ਯਾਯ ਹਸ੍ਤੇऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਦਰ੍ਪਯੇਤ੍ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਦੌਪਨਿਧਿਕਂ ਪ੍ਰਤਿਦੇਯਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਣ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਮਾਨਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਦਾਪ੍ਯੋऽਪਹृਤਂ ਤਤ੍ਤੁ ਰਾਜਦੈਵਕਤਸ੍ਕਰੈਃ । ਪ੍ਰੇਪਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਤੇ ਦਤ੍ਤੇ ਦਾਪ੍ਯੋ ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਚੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਖੋਜ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਆਜੀਵਨ੍ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਦਣ੍ਡ੍ਯੋ ਦਾਪ੍ਯਸ੍ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਸੋਦਯਂ । ਯਾਚਿਤਾਵਾਹਿਤਨ੍ਯਾਸੇ ਨਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇष੍ਵਪ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਃ ।।੨੫੪.

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਜ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਹਨਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਦਾਨਸ਼ੀਲਾਃ ਕੁਲੀਨਾਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਃ । ਧਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨਾ ऋਜਵਃ ਪੁਤ੍ਰਵਵਿਤੇ ਦਵੀਵਿਵੁਤੀਃ ।। ੨੫੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤੇ ਹਨ—

ਪਞ੍ਚਯਜ੍ਞਕ੍ਰਿਯਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਤ੍ਰਯਃ । ਯਥਾਜਾਤਿ ਯਥਾਵਰ੍ਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਵਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੫੫.

ਜੋ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗਵਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਭ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਵृਦ੍ਧਬਾਲਕਿਤਵਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਭਿਸ਼ਸ੍ਤਕਾਃ । ਰਙ੍ਗਾਵਤਾਰਿਪਾषਣ੍ਡਿਕੂਟਕृਦ੍ਵਿਕਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੨੫੫.

ਔਰਤਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ, ਜੂਆਰੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਗਲ, ਦੋਸ਼ੀ, ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਜਾਲਸਾਜ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ—

ਪਤਿਤਾਪ੍ਤਾਨ੍ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸਹਾਯਰਿਪੁਤਸ੍ਕਰਾਃ । ਅਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਈ ਚੌਰ੍ਯ੍ਯਪਾਰੁष੍ਯਸਾਹਸੇ ।। ੨੫੫.

ਗਿਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਛੂਤਾਂ ਨਾਲ ਖਾਇਆ, ਸਾਥੀ, ਦੋਸਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਚੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗਵਾਹ—

ਉਭਯਾਨੁਮਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਈ ਭਵਤ੍ਯੇਕੋਪਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਿਤ । ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਹਿਨਰਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਅਯਮृਣਂ ਸਦਸ਼ਬਨ੍ਧਕਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਾਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ षਟ੍‌ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਕੇऽਹਨਿ । ਨ ਦਦਾਤਿ ਹਿ ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਅਯਂ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਨਰਾਧਮਃ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਨਸ, ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਬੁਰਾ ਹੈ।

ਸ ਕੂਟਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਆਂ ਪਾਪੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਦਣ੍ਡੇਨ ਚੈਵ ਹਿ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਦ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਸਮੀਪਗਾਨ੍ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਵਰਗਾ ਪਾਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ—ਦਾਵੇਦਾਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ—ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯੇ ਪਾਤਕਕृਤਾਂ ਲੋਕਾ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਾਂ ਤਥਾ । ਅਗ੍ਨਿਦਾਨਾਞ੍ਚ ਯੇ ਲੋਕਾ ਯੇ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਘਾਤਿਨਾਂ ।। ੨੫੫.

ਜੋ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਤਿਆਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—

ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ ਸਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯਮਨृਤਂ ਵਦੇਤ੍ । ਸੁਕृਤਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਯਾ ਕਿਞਅਚਿਜ੍ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ਼ਤੈਃ ਕृਤਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਉਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ—

ਤਸ੍ਤਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਜਾਨੀਹਿ ਯਂ ਪਰਾਜਯਸੇ ਮृषਾ । ਦ੍ਵੈਧੇ ਬਹੂਨਾਂ ਵਚਨਂ ਸਮੇषੁ ਗੁਣਇਨਾਨ੍ਤਥਾ ।। ੨੫੫.

ਇਹ ਸਭ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਣਿਦ੍ਵੈਧੇ ਤੁ ਵਚਨਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਯੇ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਾਃ । ਯਸ੍ਯੋਚੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਃ ਸਤ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਸ ਜਯੀ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੱਖ ਲਈ ਗਵਾਹ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਦਿਨੋ ਯਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਾਜਯਃ ਉਕ੍ਤੇਪਿ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਭਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਦ੍ਯਨ੍ਯੇ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਾਃ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦੇ ਗਵਾਹ ਘੱਟ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹੋਰ ਗਵਾਹ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।

ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਵਾਨ੍ਯਥਾ ਬ੍ਰਯੁਃ ਕੂਟਾਃ ਸ੍ਯੁ ਪੂਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਃ । ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ਦਣ੍ਡਨੀਯਾਃ ਕੂਟਕृਤ੍ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਪਿੱਛਲੇ ਗਵਾਹ ਦੋ ਗੁਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਗਵਾਹ ਝੂਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਲਸਾਜ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਿਵਾਦਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਦਣ੍ਡਂ ਵਿਵਾਸ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਤੋऽਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਹ੍ਨਤੇ ਤਤ੍ਤਮੋਵृਤਃ ।। ੨੫੫.

ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਵਾਹੀ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਦਾਪ੍ਯੋष੍ਟਗੁਣਂ ਦਣ੍ਡਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨ੍ਤੁ ਵਿਵਾਸਯੇਤ੍ । ਵਰ੍ਣਿਨਾਂ ਹਿ ਬਧੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯऽਨृਤਂ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਆਠ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥੋऽਭਿਮਤਃ ਸ੍ਵਰੁਕਚ੍ਯਾ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਂ । ਲੇਖ੍ਯਂ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਮਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਨਿਕਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਜੋ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਮਾਸਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਹਰ੍ਨ੍ਨਾਮਜਾਤਿਸ੍ਵਗੋਤ੍ਰਜੈਃ । ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਕਾਤ੍ਮੀਯਪਿਤृਨਾਮਾਦਿਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਦਾ ਨਾਮ, ਜਾਤ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਣ।

ਸਮਾਪ੍ਤੇऽਰ੍ਥੇ ऋਣੀ ਨਾਮ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤੇਨ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ । ਮਤਂ ਮੇऽਮੁਕਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਦਤ੍ਰੋਪਰਿਲੇਖਿਤਂ ।। ੨੫੫.

ਮਾਮਲਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੇ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰਾਏ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤੇਨ ਪਿਤृਨਾਮਕਰ੍ਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਅਤ੍ਰਾਹਮਮੁਕਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਲਿਖੇਯੁਰਿਤਿ ਰ੍ਤੇ ਸਮਾਃ ।। ੨੫੫.

ਗਵਾਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਿਖੇ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ, ਫਲਾਂ-ਫਲਾਂ, ਗਵਾਹ ਹਾਂ—ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਅਲਿਪਿਜ੍ਞ ऋਣੀ ਯਃ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲੇਖਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਮਤਨ੍ਤੁ ਸਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਵਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਿਸਮੀਪਤਃ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਅਣਪੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਦੱਸੇ, ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ।

ਉਭਯਾਭ੍ਯਰ੍ਥਿਨੈਤਨ੍ਮਯਾ ਹ੍ਯਮੁਕਸੂਨੁਨਾ । ਲਿਖਿਤਂ ਹ੍ਯਮੁਕੇਨੇਤਿ ਲੇਖਕੋऽਥਾਨ੍ਤਤੋ ਲਿਖੇਤ ।। ੨੫੫.

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ, ਮੇਰੇ, ਫਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਲਿਖੇ: 'ਫਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ।'

ਵਿਨਾਪਿ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਲ੍ਲੇਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਲਿਖਿਤਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬਲੋਪਧਿਕृਤਾਦृਤੇ ।। ੨੫੫.

ਗਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਜੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਜਬਰ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ऋਣਂ ਲੇਖ੍ਯਕृਤਂ ਦੇਯਂ ਪੁਰੁषੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਤੁ । ਆਧਿਸ੍ਤੁ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ਤਨ੍ਨ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ।। ੨੫੫.

ਜੋ ਕਰਜ਼ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੁਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜਮਾਨਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹੋਣ ਤਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।

ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥੇ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲੇਖ੍ਯੇ ਨष੍ਟੋਨ੍ਮृष੍ਟੇ ਹृਤੇ ਤਥਾ । ਭਿਨ੍ਨੇ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਥਾ ਦਗ੍ਧੇ ਲੇਖ੍ਯਮਨ੍ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮਿਟ ਜਾਵੇ, ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਫਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਲਿਖਿਤਂ ਤੁ ਯਤ੍ । ਯੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਚਿਹ੍ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਗਮਹੇਤੁਭਿਃ ।। ੨੫੫.

ਸੰਦੇਹੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਰਕ, ਠੀਕ ਕਾਰਵਾਈ, ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਲੇਖ੍ਯੇਸ੍ਯ ਪृष੍ਠੇऽਭਿਲਿਖੇਤ੍ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਮਘਮਰ੍ਣਿਨਃ । ਧਨੀ ਚੋਪਗਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਪਰਿਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੇ ਕਰਜ਼ ਲੈ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ, ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਰਸੀਦ ਦੇਵੇ।