ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੀਯਮਾਨਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਕਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਨ ਤਤਃ ਪਰਂ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤੇ ਪੈਸਾ ਵਿਚੋਲੀਆ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ।

ऋਕ੍ਥਗ੍ਰਾਹ ऋਣਂ ਦਾਪ੍ਯੋ ਯੋਪਿਦ੍‌ਗ੍ਰਾਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਪੁਤ੍ਰੋऽਨਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਰਹੀਨਸ੍ਯ ऋਕ੍ਥਿਨਃ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਜਾਇਦਾਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏ।

ਨ ਯੋषਿਤ੍ ਪਤਿਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕृਤਂ ਪਿਤਾ । ਦਦ੍ਯਾਦृਤੇ ਕੁਟੁਮ੍ਬਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਪਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕृਤਂ ਤਥਾ ।। ੨੫੪.

ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗੀ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗਾ। ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗਾ।

ਗੋਪਸ਼ੌਣ੍ਡਿਕਸ਼ੈਲੂषਰਜਕਵ੍ਯਾਧਯੋषਿਤਾਂ । ऋਣਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਤਿਸ੍ਤ੍ਵਾਸਾਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ।। ੨੫੪.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗੋਆਲਣ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਧੋਬਣ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਕਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਦੇਯਂ ਪਤ੍ਯਾ ਵਾ ਸਹ ਯਤ੍ ਕृਤਂ । ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤਂ ਵਾ ਯਦृਣਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਕਰਜ਼ਾ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਔਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਚੁਕਾਏ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ।

ਪਿਤਰਿ ਪ੍ਰੋषਿਤੇ ਪ੍ਰੇਤੇ ਵ੍ਯਸਨਾਭਿਪ੍ਲੁਤੇऽਥ ਵਾ । ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੈਰ੍ऋਣਂ ਦੇਯਂ ਨਿਹ੍ਨਵੇ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਪਿਤਾ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਮਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰਾਕਾਮਦ੍ਯੂਤਕृਤਨ੍ਦਣ੍ਡਸ਼ੁਲ੍ਕਾਵਸ਼ਿष੍ਟਕਮ੍ । ਵृਥਾ ਦਾਨਂ ਤਥੈਵੇਹਪੁ ਤ੍ਰੋ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪੈਤृਕਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਏ, ਜੁਰਮਾਨੇ, ਟੈਕਸ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੈਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕਰਜ਼ਾ, ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਦਿਤਾ ਦਾਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਭ੍ਰਾਤॄਣਾਮਥ ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਃ ਪਿਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਵ੍ਯਮृਣਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਵਿਭਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਰਜ਼ਾ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਰਵਾਜ ਹੈ।

ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਦਾਨੇ ਪ੍ਰਵ੍ਭਿਵ੍ਯਂ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਆਧੌ ਤੁ ਵਿਤਥੇ ਦਾਪ੍ਯਾ ਵਿਤਥਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਅਪਿ ।। ੨੫੪.

ਦਰਸ਼ਨ, ਜ਼ਮਾਨਤ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਜਮਾਨਤ ਝੂਠੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਜਮਾਨਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣਗੇ।

ਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਤਿਭੂਰ੍ਯਤ੍ਰ ਮृਤਃ ਪ੍ਰਾਤ੍ਯਯਿਕੋऽਪਿ ਵਾ । ਨ ਤਤ੍‌ਪੁਤ੍ਰਾ ਧਨਂ ਦਦ੍ਯੁਰ੍ਦਦ੍ਯੁਰ੍ਦਾਨਾਯ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੨੫੪.

ਜਿੱਥੇ ਜਮਾਨਤ ਜਾਂ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਮਾਨਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਉਹ, ਜੋ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹਵਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦਿ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ੈਰ੍ਦਦ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਤਿਭੁਵੋ ਧਨਮ੍ । ਏਕਚ੍ਛਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇष੍ਵੇषੁ ਧਨਿਕਸ੍ਯ ਯਥਾਰੁਚਿ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਕਈ ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਸਾ ਚੁਕਾਉਣ; ਪਰ ਜੇ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਹਕਮ ਵਿਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਭੂਰ੍ਦਾਪਿਤੋ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਧਨਿਨੇ ਧਨਮ੍ । ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਤਵ੍ਯਮृਣਿਕੈਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਜਿੱਥੇ ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਨ੍ਤਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਪਸ਼ਵ੍ਯਂ ਧਾਨ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮੇਵ ਚ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾष੍ਟਗੁਣਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੫੪.

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ, ਔਰਤਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਪੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧਿਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਧਨੇ ਯਦਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਕਾਲੇ ਕਾਲਕृਤਂ ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਫਲਭੋਗ੍ਯੋ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਪੈਸੇ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਖੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਖੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਖਤਮ, ਪਰ ਜੇ ਫਲ ਭੋਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਗੋਪ੍ਯਾਧਿਬੋਗ੍ਯੋ ਨਾਵृਦ੍ਧਿਃ ਸੋਪਕਾਰੇऽਥ ਭਾਵਿਤੇ । ਨष੍ਟੋ ਦੇਯੋ ਵਿਨष੍ਟਸ਼੍ਚ ਦੈਵਰਾਜਕृਤਾਦृਤੇ ।। ੨੫੪.

ਗੁਪਤ ਜਾਂ ਭੋਗੀ ਗਿਰਵੀ 'ਤੇ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਚਾਹੇ ਲਾਭ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

ਆਧੇਃ ਸ੍ਵੀਕਰਣਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧੀਰਕ੍ਸ਼ਮਾਣੋਪ੍ਯਸਾਰਤਾਮ੍ । ਯਾਤਸ਼੍ਚੇਦਨ੍ਯ ਆਧੇਯੋ ਧਨਭਾਗ੍‌ ਵਾ ਧਨੀ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਦੌਲਤ 'ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਰਿਤ੍ਰਂ ਬਨ੍ਧਕਕृਤਂ ਸਵृਦ੍ਧਂ ਦਾਪਯੇਦ੍ਵਨਂ । ਸਤ੍ਯਹ੍ਕਾਰਕृਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਤਿਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਚਰਿਤਰ ਜਾਂ ਜਮਾਨਤ ਲਈ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੀ ਚੀਜ਼, ਵਿਆਜ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਚਾਈ ਲਈ ਰੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯ ਆਧਿਰ੍ਦਣ੍ਡੋऽਨ੍ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ । ਪ੍ਰਯੋਜਕੇ ਸਤਿ ਧਨਂ ਕੁਲੇਨ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਜਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗਿਰਵੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍‌ਕਾਲਕृਤਮੂਲ੍ਯੋ ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠੇਦਵृਦ੍ਧਿਕਃ । ਵਿਨਾ ਧਾਰਣਕਾਦ੍ਵਾਪਿ ਵਿਕ੍ਰੀਣੀਤੇ ਸਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਮੂਲ ਮੁੱਲ ਬਿਨਾ ਵਿਆਜ ਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭੂਤਮृਣਮਾਧੌ ਤਦਾ ਖਲੁ । ਮੋਚ੍ਯਸ਼੍ਚਾਧਿਸ੍ਤਦੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਧਣੇ ।। ੨੫੪.

ਜਦ ਗਿਰਵੀ 'ਚ ਪੈਸਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਦੋ ਗੁਣਾ ਪੈਸਾ ਦੇਣ 'ਤੇ ਗਿਰਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਸਨਸ੍ਥਮਨਾਖ੍ਯਾਯ ਹਸ੍ਤੇऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਦਰ੍ਪਯੇਤ੍ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਦੌਪਨਿਧਿਕਂ ਪ੍ਰਤਿਦੇਯਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਣ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਮਾਨਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਦਾਪ੍ਯੋऽਪਹृਤਂ ਤਤ੍ਤੁ ਰਾਜਦੈਵਕਤਸ੍ਕਰੈਃ । ਪ੍ਰੇਪਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਤੇ ਦਤ੍ਤੇ ਦਾਪ੍ਯੋ ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਚੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਖੋਜ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਆਜੀਵਨ੍ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਦਣ੍ਡ੍ਯੋ ਦਾਪ੍ਯਸ੍ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਸੋਦਯਂ । ਯਾਚਿਤਾਵਾਹਿਤਨ੍ਯਾਸੇ ਨਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇष੍ਵਪ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਃ ।।੨੫੪.

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਜ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਹਨਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਦਾਨਸ਼ੀਲਾਃ ਕੁਲੀਨਾਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਃ । ਧਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨਾ ऋਜਵਃ ਪੁਤ੍ਰਵਵਿਤੇ ਦਵੀਵਿਵੁਤੀਃ ।। ੨੫੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤੇ ਹਨ—

ਪਞ੍ਚਯਜ੍ਞਕ੍ਰਿਯਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਣਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਤ੍ਰਯਃ । ਯਥਾਜਾਤਿ ਯਥਾਵਰ੍ਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषੁ ਵਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੫੫.

ਜੋ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗਵਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਭ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਵृਦ੍ਧਬਾਲਕਿਤਵਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਭਿਸ਼ਸ੍ਤਕਾਃ । ਰਙ੍ਗਾਵਤਾਰਿਪਾषਣ੍ਡਿਕੂਟਕृਦ੍ਵਿਕਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੨੫੫.

ਔਰਤਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ, ਜੂਆਰੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਗਲ, ਦੋਸ਼ੀ, ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਜਾਲਸਾਜ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ—

ਪਤਿਤਾਪ੍ਤਾਨ੍ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸਹਾਯਰਿਪੁਤਸ੍ਕਰਾਃ । ਅਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਈ ਚੌਰ੍ਯ੍ਯਪਾਰੁष੍ਯਸਾਹਸੇ ।। ੨੫੫.

ਗਿਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਛੂਤਾਂ ਨਾਲ ਖਾਇਆ, ਸਾਥੀ, ਦੋਸਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਚੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗਵਾਹ—

ਉਭਯਾਨੁਮਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਈ ਭਵਤ੍ਯੇਕੋਪਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵਿਤ । ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਹਿਨਰਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਅਯਮृਣਂ ਸਦਸ਼ਬਨ੍ਧਕਮ੍ ।। ੨੫੫.

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਾਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ षਟ੍‌ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਕੇऽਹਨਿ । ਨ ਦਦਾਤਿ ਹਿ ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਅਯਂ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਨਰਾਧਮਃ ।। ੨੫੫.

ਉਹ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਨਸ, ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਬੁਰਾ ਹੈ।