ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਲਿਖਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ, ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਗਵਾਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਬੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषਾਮਨ੍ਯਤਮਾਭਾਵੇ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਮਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਵਿਵਾਦੇषੁ ਬਲਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਖ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧੌ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੇ ਕ੍ਰੀਤੇ ਯੂਰ੍ਵਾ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾ । ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਭੂਮੇਰ੍ਹਾਨਿਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਾਰ੍षਿਕੀ ।। ੨੫੩.

ਜਮ੍ਹਾਂ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਮੀਨ ਲਈ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਪਰੇਣ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਯਾ ਧਨਸ੍ਯ ਦਸ਼ਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਆਧਿਸੀਮੋਪਨਿਃਕ੍ਸ਼ੇਪਜਡਵਾਚਲਧਨੈਰ੍ਵਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਹੱਦ, ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਤਥੋਪਨਿਧਿਰਾਜਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਧਨੈਰਪਿ । ਆਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਹਰ੍ਤਾਰਂ ਧਨਿਨੇ ਦਾਪਯੇਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਗਿਰਵੀ ਆਦਿ ਦੀ ਦੌਲਤ—ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਦਾ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਦਣ੍ਡ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਥਾਪਿ ਵਾ । ਆਗਮੋਪ੍ਯਧਿਕੋ ਭੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਾਗਤਾਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੇਵੇ ਜਿੰਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਵਾਧੂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਆਗਮੋਪਿ ਬਲਨ੍ਨੈਵ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤੋਕਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ਨ । ਆਗਮੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਭੋਗੋ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮੋ ਭੋਗਃ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਆਗਮਸ੍ਤੁ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸੋਬਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਹ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

ਨ ਤਤ੍ਸੁਤਸ੍ਤਃਸੁਤੋ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਰੀਯਸੀ । ਯੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰੇਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ऋਕ੍‌ਥਾਤ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨਾ ਪੋਤਾ ਦਾ ਭੋਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਭੁਕ੍ਤਿਰਾਗਮੇਨ ਵਿਨਾਕृਤਾ । ਬਲੋਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਭੋਗ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਜਬਰ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰਾਗਾਰਵਹਿਃਸ਼ਤ੍ਰੁਕृਤਸ੍ਤਥਾ । ਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਸਨਿਬਾਲਭੀਤਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ ।। ੨੫੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਔਰਤ ਨੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ, ਦੁਖੀ, ਬੱਚਾ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਨष੍ਟਾਧਿਸ਼ਤਂ ਦੇਯਂ ਨृਪੇਣ ਧਨਿਨੇ ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਬਿਨਾ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਵਿਭਾਵਯੇਨ੍ਨ ਚੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤਤ੍ਸਮਂ ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ । ਦੇਯਞ੍ਚੌਰਹृਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਜਨਪਦਾਯ ਤੁ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇਵੇ। ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਜਾਇਦਾਦ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਅਸ਼ੀਤਿਭਾਗੋ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਬਨ੍ਧਕੇ । ਵਰ੍ਣਕ੍ਰਮਾਚ੍ਛਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁष੍ਪਞ੍ਚਕਮਨ੍ਯਥਾ ।। ੨੫੩.

ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਸੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਸਪ੍ਤਤਿਸ੍ਤੁ ਪਸ਼ੁਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਸਸ੍ਯਾष੍ਟਗੁਣਾ ਪਰਾ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਧਾਨ੍ਯਹਿਰਣ੍ਯਾਨਾਂ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਤਥਾ ।। ੨੫੩.

ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੱਤਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਆਜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਠ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਰਸ ਲਈ ਚਾਰ, ਕਪੜੇ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਤੁ ਦਸ਼ਕਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਦਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ । ਦਦ੍ਯਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕृਤਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਜਾਤਿषੁ ।। ੨੫੩.

ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਲਈ ਦਸ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਲਈ ਵੀਹ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਤੇ ਹਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਆਜ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।

ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਸਾਧਯਨ੍ਨਰ੍ਥਂ ਨ ਵਾਚ੍ਯੋ ਨृਪਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਾਧ੍ਯਮਾਨੋ ਨृਪਂ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਦਣ੍ਡ੍ਯੋ ਦਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾਅਵਾ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗृਹੀਤਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਦਾਪ੍ਯੋ ਧਨਿਨਾਮਧਮਰ੍ਣਿਕਃ । ਦਤ੍ਵਾ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯਾਦੌ ਨृਪਤੇਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।

ਰਾਜ੍ਞਾਧਮਰ੍ਣਿਕੋ ਦਾਪ੍ਯਃ ਸਾਧਿਤਾਦ੍ਦਸ਼ਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਕਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਦਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਰ੍ਣਿਕਃ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਦਾ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਦੇਵੇ।

ਹੀਨਜਾਤਿਂ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਮृਣਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਦ੍ਦਾਪ੍ਯੋ ਯਥੋਦਯਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਹੇਠਲੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਜੇ ਕਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਵੇ।

ਦੀਯਮਾਨਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਕਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਨ ਤਤਃ ਪਰਂ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤੇ ਪੈਸਾ ਵਿਚੋਲੀਆ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ।

ऋਕ੍ਥਗ੍ਰਾਹ ऋਣਂ ਦਾਪ੍ਯੋ ਯੋਪਿਦ੍‌ਗ੍ਰਾਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਪੁਤ੍ਰੋऽਨਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਰਹੀਨਸ੍ਯ ऋਕ੍ਥਿਨਃ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਜਾਇਦਾਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏ।

ਨ ਯੋषਿਤ੍ ਪਤਿਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕृਤਂ ਪਿਤਾ । ਦਦ੍ਯਾਦृਤੇ ਕੁਟੁਮ੍ਬਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਪਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕृਤਂ ਤਥਾ ।। ੨੫੪.

ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗੀ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗਾ। ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਏਗਾ।

ਗੋਪਸ਼ੌਣ੍ਡਿਕਸ਼ੈਲੂषਰਜਕਵ੍ਯਾਧਯੋषਿਤਾਂ । ऋਣਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਤਿਸ੍ਤ੍ਵਾਸਾਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ।। ੨੫੪.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗੋਆਲਣ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਧੋਬਣ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਕਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਦੇਯਂ ਪਤ੍ਯਾ ਵਾ ਸਹ ਯਤ੍ ਕृਤਂ । ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤਂ ਵਾ ਯਦृਣਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਕਰਜ਼ਾ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਔਰਤ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਚੁਕਾਏ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ।

ਪਿਤਰਿ ਪ੍ਰੋषਿਤੇ ਪ੍ਰੇਤੇ ਵ੍ਯਸਨਾਭਿਪ੍ਲੁਤੇऽਥ ਵਾ । ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੈਰ੍ऋਣਂ ਦੇਯਂ ਨਿਹ੍ਨਵੇ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਜੇ ਪਿਤਾ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਮਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰਾਕਾਮਦ੍ਯੂਤਕृਤਨ੍ਦਣ੍ਡਸ਼ੁਲ੍ਕਾਵਸ਼ਿष੍ਟਕਮ੍ । ਵृਥਾ ਦਾਨਂ ਤਥੈਵੇਹਪੁ ਤ੍ਰੋ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪੈਤृਕਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਏ, ਜੁਰਮਾਨੇ, ਟੈਕਸ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੈਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕਰਜ਼ਾ, ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਦਿਤਾ ਦਾਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਭ੍ਰਾਤॄਣਾਮਥ ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਃ ਪਿਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਵ੍ਯਮृਣਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਵਿਭਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਰਜ਼ਾ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਰਵਾਜ ਹੈ।

ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਦਾਨੇ ਪ੍ਰਵ੍ਭਿਵ੍ਯਂ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਆਧੌ ਤੁ ਵਿਤਥੇ ਦਾਪ੍ਯਾ ਵਿਤਥਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਅਪਿ ।। ੨੫੪.

ਦਰਸ਼ਨ, ਜ਼ਮਾਨਤ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਜਮਾਨਤ ਝੂਠੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਜਮਾਨਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣਗੇ।