ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਭਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭੂਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨਿਰ੍ਗਯੇ । ਨਿਹ੍ਨਵੇ ਭਾਵਿਤੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਧਨਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਨਿਪਟ ਸਕੇ। ਜੇ ਲੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਭਿਯੋਗਾਦ੍ਧਨਂ ਹਰੇਤ੍ । ਸਾਹਸਸ੍ਤੇਯਪਾਰੁष੍ਯੇष੍ਵਭਿਸ਼ਾਪਾਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੨੫੩.

ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਮੰਗਿਆ ਪੈਸਾ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਬਰ, ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਬੋਲ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ਯਦ੍ਯ ਏਵ ਕਾਲੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੇਛਯਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਸ਼ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਸृਕ੍ਕਣੀ ਪਰਿਲੇਢਿ ਚ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, 'ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ', ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹੋਠ ਚੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਲਾਟਂ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਕृਤਂ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਮਨੋਵਾਕ੍‌ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੨੫੩.

ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਯੋਗੇऽਥ ਵਾ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਾਗ੍ਦੁष੍ਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯਃ ਸਾਧਯੇਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚਾਹੂਤੋ ਵਦੇਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਨੀ ਦਣ੍ਡ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿषੂਭਯਤਃ ਸਤ੍ਸੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪੂਰ੍ਵਵਾਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗਵਾਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਵਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ੇऽਧਰੀਭੂਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਵਾਦਿਨਃ । ਸਗਣਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਿਵਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਨ੍ਤੁ ਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਵਾਦ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਤ੍ਤਂ ਪਣਂ ਵਸੁਞ੍ਚੈਵ ਧਨਿਨੋ ਧਨਮੇਵ ਚ। ਛਲਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਦੂਤੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਯੇਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੫੩.

ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਪੈਸਾ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਕਰਜ਼—ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲਵੇ।

ਭੂਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਮਪ੍ਯਸ੍ਤਂ ਹੀਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ । ਨਿਹ੍ਨਤੇ ਨਿਖਿਲਾਨੇਕਮੇਕਦੇਸ਼ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਗੱਲ ਮੌਜੂਦ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਪੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਕਾਰ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ।

ਦਾਪ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨृਪੇਣਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨਿਵੇਦਿਤਃ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧੇ ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ ।। ੨੫੩.

ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਵਸੂਲ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਰੀਤ ਤੇ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਲਿਖਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ, ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਗਵਾਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਬੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषਾਮਨ੍ਯਤਮਾਭਾਵੇ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਮਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਵਿਵਾਦੇषੁ ਬਲਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਖ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧੌ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੇ ਕ੍ਰੀਤੇ ਯੂਰ੍ਵਾ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾ । ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਭੂਮੇਰ੍ਹਾਨਿਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਾਰ੍षਿਕੀ ।। ੨੫੩.

ਜਮ੍ਹਾਂ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਮੀਨ ਲਈ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਪਰੇਣ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਯਾ ਧਨਸ੍ਯ ਦਸ਼ਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਆਧਿਸੀਮੋਪਨਿਃਕ੍ਸ਼ੇਪਜਡਵਾਚਲਧਨੈਰ੍ਵਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਹੱਦ, ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਤਥੋਪਨਿਧਿਰਾਜਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਧਨੈਰਪਿ । ਆਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਹਰ੍ਤਾਰਂ ਧਨਿਨੇ ਦਾਪਯੇਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਗਿਰਵੀ ਆਦਿ ਦੀ ਦੌਲਤ—ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਦਾ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਦਣ੍ਡ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਥਾਪਿ ਵਾ । ਆਗਮੋਪ੍ਯਧਿਕੋ ਭੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਾਗਤਾਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੇਵੇ ਜਿੰਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਵਾਧੂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਆਗਮੋਪਿ ਬਲਨ੍ਨੈਵ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤੋਕਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ਨ । ਆਗਮੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਭੋਗੋ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮੋ ਭੋਗਃ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਆਗਮਸ੍ਤੁ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸੋਬਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਹ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

ਨ ਤਤ੍ਸੁਤਸ੍ਤਃਸੁਤੋ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਰੀਯਸੀ । ਯੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰੇਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ऋਕ੍‌ਥਾਤ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨਾ ਪੋਤਾ ਦਾ ਭੋਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਭੁਕ੍ਤਿਰਾਗਮੇਨ ਵਿਨਾਕृਤਾ । ਬਲੋਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਭੋਗ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਜਬਰ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰਾਗਾਰਵਹਿਃਸ਼ਤ੍ਰੁਕृਤਸ੍ਤਥਾ । ਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਸਨਿਬਾਲਭੀਤਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ ।। ੨੫੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਔਰਤ ਨੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ, ਦੁਖੀ, ਬੱਚਾ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਨष੍ਟਾਧਿਸ਼ਤਂ ਦੇਯਂ ਨृਪੇਣ ਧਨਿਨੇ ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਬਿਨਾ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਵਿਭਾਵਯੇਨ੍ਨ ਚੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤਤ੍ਸਮਂ ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ । ਦੇਯਞ੍ਚੌਰਹृਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਜਨਪਦਾਯ ਤੁ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇਵੇ। ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਜਾਇਦਾਦ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਅਸ਼ੀਤਿਭਾਗੋ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਬਨ੍ਧਕੇ । ਵਰ੍ਣਕ੍ਰਮਾਚ੍ਛਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁष੍ਪਞ੍ਚਕਮਨ੍ਯਥਾ ।। ੨੫੩.

ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਸੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਸਪ੍ਤਤਿਸ੍ਤੁ ਪਸ਼ੁਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਸਸ੍ਯਾष੍ਟਗੁਣਾ ਪਰਾ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਧਾਨ੍ਯਹਿਰਣ੍ਯਾਨਾਂ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਤਥਾ ।। ੨੫੩.

ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੱਤਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਆਜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਠ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਰਸ ਲਈ ਚਾਰ, ਕਪੜੇ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਤੁ ਦਸ਼ਕਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਦਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ । ਦਦ੍ਯਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕृਤਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਜਾਤਿषੁ ।। ੨੫੩.

ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਲਈ ਦਸ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਲਈ ਵੀਹ ਵਿਆਜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਤੇ ਹਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਆਜ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।

ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਸਾਧਯਨ੍ਨਰ੍ਥਂ ਨ ਵਾਚ੍ਯੋ ਨृਪਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਸਾਧ੍ਯਮਾਨੋ ਨृਪਂ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਦਣ੍ਡ੍ਯੋ ਦਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾਅਵਾ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗृਹੀਤਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਦਾਪ੍ਯੋ ਧਨਿਨਾਮਧਮਰ੍ਣਿਕਃ । ਦਤ੍ਵਾ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯਾਦੌ ਨृਪਤੇਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੫੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।

ਰਾਜ੍ਞਾਧਮਰ੍ਣਿਕੋ ਦਾਪ੍ਯਃ ਸਾਧਿਤਾਦ੍ਦਸ਼ਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਕਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਦਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਰ੍ਣਿਕਃ ।। ੨੫੪.

ਜੋ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਦਾ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਦੇਵੇ।