ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਕਃ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਬੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਫੜਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਪਦਸ੍ਤੇषਾਂ ਭੇਦੋऽਥ ਵੈ ਸ਼ਤਮ੍ । ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੌ ਫੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨृਪਃ ਪਸ਼੍ਯੇਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਿਵਿਪ੍ਰੈਰਕੋਪਨਃ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਤ੍ਰਸਮਾਃ ਸਭ੍ਯਾ ਅਲੋਭਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵੇਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

ਅਪਸ਼੍ਯਤਾ੧ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਭ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਂ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਰਾਗਾਲ੍ਲੋਭਾਦ੍‌ਭਯਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਪੇਤਾਦਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਰਾਗ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯੁਕਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਸਭ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ ਦਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਿਵਾਦਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਦਮਃ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਚਾਰਵ੍ਯਪੇਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧਰ੍षਿਤਃ ਪਰੈਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਵੇਦਯਤਿ ਯਦ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਦਂ ਹਿ ਤਤ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਿਨੋऽਗ੍ਰਤੋ ਲੇਖ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵੇਦਿਤਮਰ੍ਥਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੇ, ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ।

ਸਮਾਮਾਸਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਹਰ੍ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਲੇਖ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਾਵੇਦਕਸਨ੍ਨਿਧੌ ।। ੨੫੩.

ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼, ਅੱਧੇ ਦਿਨ, ਨਾਂ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ, ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਤਤੋऽਰ੍ਥੀ ਲੇਖਯੇਤ੍ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍ । ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੌ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੨੫੩.

ਫਿਰ, ਜੋ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧ ਗੱਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲਿਖ ਲਵੇ। ਜੇ ਉਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁष੍ਪਾਦ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਯਂ ਵਿਵਾਦੇषੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਅਭਿਯੋਗਮਨਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯ੍ਯਨੈਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬਿਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਅਵਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਨਯੇਤ੍ । ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਯੋਗਨ੍ਤੁ ਕਲਹੇ ਸਾਹਸੇषੁ ਚ ।। ੨੫੩.

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਝਗੜੇ ਜਾਂ ਜਬਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਭਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭੂਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨਿਰ੍ਗਯੇ । ਨਿਹ੍ਨਵੇ ਭਾਵਿਤੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਧਨਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਨਿਪਟ ਸਕੇ। ਜੇ ਲੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਭਿਯੋਗਾਦ੍ਧਨਂ ਹਰੇਤ੍ । ਸਾਹਸਸ੍ਤੇਯਪਾਰੁष੍ਯੇष੍ਵਭਿਸ਼ਾਪਾਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੨੫੩.

ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਮੰਗਿਆ ਪੈਸਾ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਬਰ, ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਬੋਲ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ਯਦ੍ਯ ਏਵ ਕਾਲੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੇਛਯਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਸ਼ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਸृਕ੍ਕਣੀ ਪਰਿਲੇਢਿ ਚ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, 'ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ', ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹੋਠ ਚੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਲਾਟਂ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਕृਤਂ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਮਨੋਵਾਕ੍‌ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੨੫੩.

ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਯੋਗੇऽਥ ਵਾ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਾਗ੍ਦੁष੍ਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯਃ ਸਾਧਯੇਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚਾਹੂਤੋ ਵਦੇਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਨੀ ਦਣ੍ਡ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿषੂਭਯਤਃ ਸਤ੍ਸੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪੂਰ੍ਵਵਾਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗਵਾਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਵਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ੇऽਧਰੀਭੂਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਵਾਦਿਨਃ । ਸਗਣਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਿਵਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਨ੍ਤੁ ਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਵਾਦ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਤ੍ਤਂ ਪਣਂ ਵਸੁਞ੍ਚੈਵ ਧਨਿਨੋ ਧਨਮੇਵ ਚ। ਛਲਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਦੂਤੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਯੇਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੫੩.

ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਪੈਸਾ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਕਰਜ਼—ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲਵੇ।

ਭੂਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਮਪ੍ਯਸ੍ਤਂ ਹੀਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ । ਨਿਹ੍ਨਤੇ ਨਿਖਿਲਾਨੇਕਮੇਕਦੇਸ਼ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਗੱਲ ਮੌਜੂਦ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਪੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਕਾਰ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ।

ਦਾਪ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨृਪੇਣਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨਿਵੇਦਿਤਃ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧੇ ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ ।। ੨੫੩.

ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਵਸੂਲ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਰੀਤ ਤੇ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਲਿਖਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ, ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਗਵਾਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਬੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏषਾਮਨ੍ਯਤਮਾਭਾਵੇ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਮਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਵਿਵਾਦੇषੁ ਬਲਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਖ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧੌ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੇ ਕ੍ਰੀਤੇ ਯੂਰ੍ਵਾ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾ । ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਭੂਮੇਰ੍ਹਾਨਿਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਾਰ੍षਿਕੀ ।। ੨੫੩.

ਜਮ੍ਹਾਂ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਮੀਨ ਲਈ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਪਰੇਣ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਯਾ ਧਨਸ੍ਯ ਦਸ਼ਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਆਧਿਸੀਮੋਪਨਿਃਕ੍ਸ਼ੇਪਜਡਵਾਚਲਧਨੈਰ੍ਵਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਹੱਦ, ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਤਥੋਪਨਿਧਿਰਾਜਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਧਨੈਰਪਿ । ਆਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਹਰ੍ਤਾਰਂ ਧਨਿਨੇ ਦਾਪਯੇਦ੍ਧਨਂ ।। ੨੫੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਗਿਰਵੀ ਆਦਿ ਦੀ ਦੌਲਤ—ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਦਾ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਦਣ੍ਡ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸਮਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਥਾਪਿ ਵਾ । ਆਗਮੋਪ੍ਯਧਿਕੋ ਭੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਮਾਗਤਾਂ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੇਵੇ ਜਿੰਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਵਾਧੂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਆਗਮੋਪਿ ਬਲਨ੍ਨੈਵ ਭੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤੋਕਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ਨ । ਆਗਮੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਭੋਗੋ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬੂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮੋ ਭੋਗਃ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਆਗਮਸ੍ਤੁ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸੋਬਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਹ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

ਨ ਤਤ੍ਸੁਤਸ੍ਤਃਸੁਤੋ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਰੀਯਸੀ । ਯੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰੇਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ऋਕ੍‌ਥਾਤ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨਾ ਪੋਤਾ ਦਾ ਭੋਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।