ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਕ੍ਰੀਯ ਪਣ੍ਯਂ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਕ੍ਰੇਤ੍ਰੇ ਯਞ੍ਚ ਨ ਦੀਯਤੇ । ਵਿਕ੍ਰੀਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਨ੍ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ ਪਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕ੍ਰੇਤਾ ਨ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਰੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ ਪਣ੍ਯਂ ਦੁष੍ਕ੍ਰੀਤਂ ਮਨ੍ਯਤੇਕ੍ਰਯੀ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਵੇਚਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਖਣ੍ਡਨੈਗਮਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸਮਯ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਮਯਸ੍ਯਾਨਪਾਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਪਖੰਡੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝੌਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੇਤੁਕੇਦਾਰਮਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਵਿਕृष੍ਟਾਕृष੍ਟਨਿਸ਼੍ਚਯਾਃ । ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰੇ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਵਾਦਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਹੱਦਬੰਦੀ, ਬੰਧ, ਖੇਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬੇ-ਖੇਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖੇਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਵਾਹਿਕੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਯਤ੍ਰ ਪੁਂਸਾਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਂਯੋਗਸਂਜ੍ਞਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਭਾਗੋਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪੈਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੈਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਦਾਯਭਾਗਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੰਡਣ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਹਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਬਲਦਰ੍ਪਿਤੈਃ । ਤਤ੍ ਸਾਹਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਕੰਮ ਜਬਰ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜਬਰ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ਜਾਤਿਕੁਲਾਦੀਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਯੁਤਮ੍ । ਯਦ੍ਵਚਃ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾਰ੍ਥਂ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਦੇਸ਼, ਜਾਤੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਲਬ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਇਹ ਬਦਜਬਾਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਗਾਤ੍ਰੇष੍ਵਭਿਦ੍ਰੋਹੋ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਯੁਧਾਦਿਭਿਃ । ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੋਪਘਾਤੈਰ੍ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਬਦਸਲੂਕੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਵਰ੍ਜ੍ਜਸ਼ਲਾਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੈਵਤਂ ਦ੍ਯੂਤਭੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਕ੍ਰੀੜਾਵਯੋਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਦ੍ਯੂਤਸਮਾਹ੍ਵਯਃ ।। ੨੫੩.

ਚੌਸਰ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ, ਇਹ ਜੂਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਕਃ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਬੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਫੜਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਪਦਸ੍ਤੇषਾਂ ਭੇਦੋऽਥ ਵੈ ਸ਼ਤਮ੍ । ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੌ ਫੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨृਪਃ ਪਸ਼੍ਯੇਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਿਵਿਪ੍ਰੈਰਕੋਪਨਃ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਤ੍ਰਸਮਾਃ ਸਭ੍ਯਾ ਅਲੋਭਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵੇਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

ਅਪਸ਼੍ਯਤਾ੧ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਭ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਂ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਰਾਗਾਲ੍ਲੋਭਾਦ੍‌ਭਯਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਪੇਤਾਦਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਰਾਗ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯੁਕਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਸਭ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ ਦਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਿਵਾਦਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਦਮਃ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਚਾਰਵ੍ਯਪੇਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧਰ੍षਿਤਃ ਪਰੈਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਵੇਦਯਤਿ ਯਦ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਦਂ ਹਿ ਤਤ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਿਨੋऽਗ੍ਰਤੋ ਲੇਖ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵੇਦਿਤਮਰ੍ਥਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੇ, ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ।

ਸਮਾਮਾਸਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਹਰ੍ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਲੇਖ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਾਵੇਦਕਸਨ੍ਨਿਧੌ ।। ੨੫੩.

ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼, ਅੱਧੇ ਦਿਨ, ਨਾਂ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ, ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਤਤੋऽਰ੍ਥੀ ਲੇਖਯੇਤ੍ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍ । ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੌ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੨੫੩.

ਫਿਰ, ਜੋ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧ ਗੱਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲਿਖ ਲਵੇ। ਜੇ ਉਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁष੍ਪਾਦ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਯਂ ਵਿਵਾਦੇषੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਅਭਿਯੋਗਮਨਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯ੍ਯਨੈਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬਿਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਅਵਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਨਯੇਤ੍ । ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਯੋਗਨ੍ਤੁ ਕਲਹੇ ਸਾਹਸੇषੁ ਚ ।। ੨੫੩.

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਝਗੜੇ ਜਾਂ ਜਬਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਭਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭੂਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਨਿਰ੍ਗਯੇ । ਨਿਹ੍ਨਵੇ ਭਾਵਿਤੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਧਨਂ ਰਾਜ੍ਞੇ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਨਿਪਟ ਸਕੇ। ਜੇ ਲੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ।

ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਯੋਗਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਭਿਯੋਗਾਦ੍ਧਨਂ ਹਰੇਤ੍ । ਸਾਹਸਸ੍ਤੇਯਪਾਰੁष੍ਯੇष੍ਵਭਿਸ਼ਾਪਾਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੨੫੩.

ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਮੰਗਿਆ ਪੈਸਾ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਬਰ, ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਬੋਲ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ਯਦ੍ਯ ਏਵ ਕਾਲੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੇਛਯਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਸ਼ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਸृਕ੍ਕਣੀ ਪਰਿਲੇਢਿ ਚ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, 'ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ', ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹੋਠ ਚੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਲਾਟਂ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਕृਤਂ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਮਨੋਵਾਕ੍‌ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੨੫੩.

ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਯੋਗੇऽਥ ਵਾ ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਾਗ੍ਦੁष੍ਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯਃ ਸਾਧਯੇਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚਾਹੂਤੋ ਵਦੇਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਨੀ ਦਣ੍ਡ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿषੂਭਯਤਃ ਸਤ੍ਸੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪੂਰ੍ਵਵਾਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗਵਾਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਵਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ੇऽਧਰੀਭੂਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਵਾਦਿਨਃ । ਸਗਣਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਿਵਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਨ੍ਤੁ ਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਵਾਦ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਤ੍ਤਂ ਪਣਂ ਵਸੁਞ੍ਚੈਵ ਧਨਿਨੋ ਧਨਮੇਵ ਚ। ਛਲਨ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਦੂਤੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਯੇਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੫੩.

ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਪੈਸਾ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਕਰਜ਼—ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲਵੇ।

ਭੂਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਮਪ੍ਯਸ੍ਤਂ ਹੀਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ । ਨਿਹ੍ਨਤੇ ਨਿਖਿਲਾਨੇਕਮੇਕਦੇਸ਼ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਗੱਲ ਮੌਜੂਦ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਪੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਕਾਰ, ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ।