ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਿਯੋਨਿਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਤ੍ਰਯਮੇਤਦ੍ਵਿਵਾਦਕृਤ੍ । ਦ੍ਵ੍ਯਭਿਯੋਗਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ਙ੍ਕਾਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਯੋਗਤਃ ।। ੨੫੩.

ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਤੇ ਅਸਲ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ।

ਸ਼ਙ੍ਕਾषਡ੍‌ਭਿਸ੍ਤੁ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵषੋੜ੍ਹਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਪਜ੍ਞਦ੍ਵਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਰਃ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ ।। ੨੫੩.

ਸ਼ੱਕ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਦਾਅਵਾ ਹਕ ਦੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ। ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵਵਾਦਸ੍ਤਯੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਨਨ੍ਤਰਃ । ਭੂਤਚ੍ਛਲਾਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗਤਿਃ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ ।। ੨੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਾਦ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵਾ। ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਦੋ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ऋਣਨ੍ਦੇਯਮਦੇਯਞ੍ਚ ਯੇਨ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਚ ਯਤ੍ । ਦਾਨਗ੍ਰਹਣਘਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ऋਣਾਦਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਕਰਜ਼, ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਕੌਣ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕੀ। ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ ਤੇ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭਾਨ੍ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਯਵਿਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ । ਨਿਕ੍ਸ਼ਏਪਨ੍ਨਾਮਤਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਦਮ੍ਬੁਧੈਃ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਭਰੋਸੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਕਸੇਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

ਵਣਿਕ੍ਪ੍ਰਭृਤਯੋ ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ । ਤਤ੍ਸਮ੍ਭੂਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਦਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਞ੍ਚ ਚਸਮ੍ਯਗ੍ਯਃ ਪੁਨਰਾਦਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਰਦਾਨਿਕਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਦ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਮੁੜ ਨਾ ਮਿਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯੁਪੇਤ੍ਯ ਚ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾਂ ਯਸ੍ਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਅਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾਬ੍ਯੁਪੇਤ੍ਯੈਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜਦ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵੇਤਨਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾਦਾਨਾਦਾਨਵਿਧਿਕ੍ਰਿਯਾ । ਵੇਤਨਸ੍ਯਾਨਪਾਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤਰੀਕਾ। ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਦੇਣਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਵਾ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨष੍ਟਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਹृਤ੍ਯ ਵਾ । ਵਿਕ੍ਰੀਯਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਂ ਯਤ੍ ਸ ਜ੍ਞੇਯੋऽਸ੍ਵਾਮਿਵਿਕ੍ਰਯਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਜਾਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਲੱਭ ਕੇ, ਜਾਂ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਬਿਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੇਚਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਕ੍ਰੀਯ ਪਣ੍ਯਂ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਕ੍ਰੇਤ੍ਰੇ ਯਞ੍ਚ ਨ ਦੀਯਤੇ । ਵਿਕ੍ਰੀਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਨ੍ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ ਪਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕ੍ਰੇਤਾ ਨ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਰੀਤ੍ਵਾ ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ ਪਣ੍ਯਂ ਦੁष੍ਕ੍ਰੀਤਂ ਮਨ੍ਯਤੇਕ੍ਰਯੀ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਲਤ ਵੇਚਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਖਣ੍ਡਨੈਗਮਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸਮਯ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਮਯਸ੍ਯਾਨਪਾਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਪਖੰਡੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝੌਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੇਤੁਕੇਦਾਰਮਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਵਿਕृष੍ਟਾਕृष੍ਟਨਿਸ਼੍ਚਯਾਃ । ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰੇ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਵਾਦਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਹੱਦਬੰਦੀ, ਬੰਧ, ਖੇਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬੇ-ਖੇਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖੇਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਵਾਹਿਕੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਯਤ੍ਰ ਪੁਂਸਾਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਂਯੋਗਸਂਜ੍ਞਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਵਾਦਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਭਾਗੋਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪੈਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੈਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ । ਦਾਯਭਾਗਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੰਡਣ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਹਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਬਲਦਰ੍ਪਿਤੈਃ । ਤਤ੍ ਸਾਹਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਾਦਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਕੰਮ ਜਬਰ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜਬਰ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ਜਾਤਿਕੁਲਾਦੀਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਯੁਤਮ੍ । ਯਦ੍ਵਚਃ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾਰ੍ਥਂ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਦੇਸ਼, ਜਾਤੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਲਬ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਇਹ ਬਦਜਬਾਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਗਾਤ੍ਰੇष੍ਵਭਿਦ੍ਰੋਹੋ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਯੁਧਾਦਿਭਿਃ । ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੋਪਘਾਤੈਰ੍ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਬਦਸਲੂਕੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਵਰ੍ਜ੍ਜਸ਼ਲਾਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੈਵਤਂ ਦ੍ਯੂਤਭੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਕ੍ਰੀੜਾਵਯੋਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਦ੍ਯੂਤਸਮਾਹ੍ਵਯਃ ।। ੨੫੩.

ਚੌਸਰ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ, ਇਹ ਜੂਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਕਃ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਬੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਫੜਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਪਦਸ੍ਤੇषਾਂ ਭੇਦੋऽਥ ਵੈ ਸ਼ਤਮ੍ । ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ।। ੨੫੩.

ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੌ ਫੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨृਪਃ ਪਸ਼੍ਯੇਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਿਵਿਪ੍ਰੈਰਕੋਪਨਃ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਤ੍ਰਸਮਾਃ ਸਭ੍ਯਾ ਅਲੋਭਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵੇਦਿਨਃ ।। ੨੫੩.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

ਅਪਸ਼੍ਯਤਾ੧ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਭ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਂ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਰਾਗਾਲ੍ਲੋਭਾਦ੍‌ਭਯਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਪੇਤਾਦਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਰਾਗ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯੁਕਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਸਭ੍ਯਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗ੍ ਦਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਿਵਾਦਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਦਮਃ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਚਾਰਵ੍ਯਪੇਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧਰ੍षਿਤਃ ਪਰੈਃ ।। ੨੫੩.

ਜੇ ਜੱਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਵੇਦਯਤਿ ਯਦ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਪਦਂ ਹਿ ਤਤ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਿਨੋऽਗ੍ਰਤੋ ਲੇਖ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵੇਦਿਤਮਰ੍ਥਿਨਾ ।। ੨੫੩.

ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੇ, ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ।

ਸਮਾਮਾਸਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਹਰ੍ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਲੇਖ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਾਵੇਦਕਸਨ੍ਨਿਧੌ ।। ੨੫੩.

ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼, ਅੱਧੇ ਦਿਨ, ਨਾਂ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ, ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਤਤੋऽਰ੍ਥੀ ਲੇਖਯੇਤ੍ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍ । ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੌ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੨੫੩.

ਫਿਰ, ਜੋ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧ ਗੱਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲਿਖ ਲਵੇ। ਜੇ ਉਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁष੍ਪਾਦ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਯਂ ਵਿਵਾਦੇषੂਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਅਭਿਯੋਗਮਨਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯ੍ਯਨੈਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬਿਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੫੩.

ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਅਵਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।