ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਂਸਪਙ੍‌ਕ੍ਤ੍ਯਾਕृਤਿਸਮੇ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰ ਜਾਨੁਨੀ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਤਸ੍ਤਿਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਦੇ ਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜਿੱਥੇ ਗੁਟਣੇ ਹੰਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਇਕਸਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਿਟਾਸਤ ਦੂਰ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਮੰਡਲ' ਖੜ੍ਹਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਲਾਕृਤਿਮਯਂ ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਤਬ੍ਧਜਾਨੂਰੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ । ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਤਦਾਲੀਢਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟ ਅਤੇ ਰਾਨ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਤਸਤਾਂ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਲੀਢ਼ ਅਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਵ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਲੀਢਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਂ । ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਭੂਤੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਮੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਪਿ ਭਵੇਦृਜੁਃ ।। ੨੪੯.

ਇਹੀ ਅਸਨ ਜਦੋਂ ਉਲਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿ-ਆਲੀਢ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਤਿਰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਫੌ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਹੌ ਚੈਵ ਸ੍ਥਿਤੌ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤ੍ਰੌ । ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਾਤਂ ਭਵੇਦੇਤਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀ ਏੜੀ ਪੱਕੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਅਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ऋਜੁਜਾਨੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਮੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸੁਪ੍ਰਸਾਰਿਤਃ । ਅਥਵਾ ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਞ੍ਜਾਨੁ ਕੁਬ੍ਜਂ ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ।। ੨੪੯.

ਖੱਬਾ ਘੁੱਟ ਸਿੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਜੇ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਣ੍ਡਾਯਤੋ ਭਵੇਦੇष ਚਰਣਃ ਸਹ ਜਾਨੁਨਾ । ਏਵਂ ਵਿਕਟਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਹਸ੍ਤਾਨ੍ਤਰਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਇਹ ਪੈਰ ਅਤੇ ਘੁੱਟ ਇਕੱਠੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਲੰਬੇ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਟ ਅਸਨ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਨੁਨੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਸ੍ਯਾਤਾਮੁਤ੍ਤਾਨੌ ਚਰਣਾਵੁਭੌ । ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਯੋਗੇਨ ਸਮ੍ਪੁਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਣ, ਘੁੱਟ ਦੋਹਰਿਆਂ ਹੋਣ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਪੁਟ ਅਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ ਪਾਦੌ ਸਮਦਣ੍ਡਾਯਤੌ ਸ੍ਥਿਰੌ । ਦृष੍ਟਮੇਵ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ षੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ ਵਲ ਮੁੜੇ ਹੋਣ, ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸोल੍ਹਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕੇਨਾਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਣਾਮਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਕਾਰ੍ਮੁਕਂ ਗृਹ੍ਯ ਵਾਮੇਨ ਵਾਮਣਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਕੇਨ ਤੁ ।। ੨੪੯.

ਇਥੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਫੜੋ।

ਵੈਸ਼ਾਖੇ ਯਦਿ ਵਾ ਜਾਤੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾਯਤੌ । ਗੁਣਾਨ੍ਤਨ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਿਯਕਾਰ੍ਮੁਕਃ ।। ੨੪੯.

ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਜਾਂ ਜਾਤ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਵੋ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬੇ ਅਸਨ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਪਿਆਰੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਡੋਰਾ ਚੜ੍ਹਾ ਲਓ।

ਅਧਃ ਕਟਿਨ੍ਤੁ ਧਨੁषਃ ਫਲਦੇਸ਼ਨ੍ਤੁ ਪਤ੍ਰਿਣਃ । ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਤ ਤੋਲਯਿਤ੍ਵਾ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਮਰ ਤੇ, ਤੇ ਤੀਰ ਦਾ ਫਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਠਾ ਲਓ।

ਭੁਜਾਬ੍ਯਾਮਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕੋष੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਭਵ੍ਰਤ । ਯਸ੍ਯ ਵਾਣਂ ਧਨੁਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਪੁਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਚ ਪਤ੍ਰਿਣਃ ।। ੨੪੯.

ਹੱਥ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤੀਰ ਅਤੇ ਪੰਖੀਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਨ੍ਯਾਸੋ ਧਨੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਙ੍ਗੁਲਮਨ੍ਤਰਂ । ਜ੍ਯਯਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨਾਤਿਹੀਨੋ ਨ ਚਾਧਿਕਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਡੋਰਾ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ, ਸਿਰਫ਼ ਠੀਕ ਫਿੱਟ ਹੋਵੇ।

ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਕਾਰ੍ਮੁਕਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਸ਼ਰਸਙ੍ਕਰਂ । ਉਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦੁਤ੍ਥਿਤਂ ਹਸ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰ੍ਣਯੋਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੇ ਅਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕਮਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ, ਅਤੇ ਉਂਗਲ ਤੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੋ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਮੁष੍ਟਿਨਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਤਨਾਗ੍ਰੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ਼ਰਃ । ਹਰਣਨ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਮੋਠੇ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ।

ਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਨੈਵ ਵਾਹ੍ਯਾ ਨੋਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਕਾ ਨਾਧਰਾ ਤਥਾ । ਨ ਚ ਕੁਬ੍ਜਾ ਨ ਚੋਤ੍ਤਾਨਾ ਨ ਚਲਾ ਨਾਤਿਵੇष੍ਟਿਤਾ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਨਾ ਉੱਪਰ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ; ਨਾ ਮੁੜਿਆ, ਨਾ ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ।

ਸਮਾ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਗੁਣੋਪੇਤਾ ਪੂਰ੍ਵਦਣ੍ਡਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਣਾਨੇਨ ਮੁष੍ਟਿਨਾ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ, ਇਸੇ ਮੋਠੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਢੱਕੋ।

ਉਰਸਾ ਤੂਤ੍ਥਿਤੋ ਯਨ੍ਤਾ ਤ੍ਰਿਕੋਣਵਿਨਤਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਂਸ਼ੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਗ੍ਰੀਵੋ ਮਯੂਰਾਞ੍ਚਿਤਮਸ੍ਤਕਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਈ ਹੋਈ, ਗਰਦਨ ਪੱਕੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲਲਾਟਨਾਸਾਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਰਸ਼੍ਵਸਮਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਿਵੁਕਸ੍ਯਾਂਸਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੯.

ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ; ਡੋਰੇ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮਨ੍ਤ੍ਰਯਙ੍ਗੁਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਤृਤੀਯੇऽਙ੍ਗੁਲਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਮਾਯਤਞ੍ਚਿਵੁਕਾਂਸਯੋਃ ।। ੨੪੯.

ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਲਈ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਤੀਜੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਜੋ ਠੋਡੀ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸਾਯਕਂ ਪੁਙ੍ਖਾਤ੍ਤਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਾਙ੍ਗੁष੍ਠਕੇਨ ਤੁ । ਅਨਾਮਯਾ ਪੁਨਰ੍ਗृਹ੍ਯ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਮਯਾਪਿ ਚ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠਾ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੱਧਮਿਕਾ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜੋ।

ਤਾਵਦਾਕਰ੍षਯੇਦ੍ਵੇਗਾਦ੍ਯਾਵਦ੍ਵਾਣਃ ਸੁਪੂਰਿਤਃ । ਏਵਂ ਵਿਧਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਖਗਂ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ ਜਦ ਤੱਕ ਤੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੱਡੋ।

ਦृष੍ਟਿਮੁष੍ਟਿਹਤਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਣੇਨ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਮੁਕ੍ਵਾ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਹਸ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਵੇਗੇਨ ਪृष੍ਠਤਃ ।। ੨੪੯.

ਹੇ ਸੁਵਰਤ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਮੋਢਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚੀਰੋ; ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛਲੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟੋ।

ਏਤਦੁਚ੍ਛੇਦਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਕਰ੍ਪੂਰਨ੍ਤਦਧਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਕृष੍ਯ ਤੁ ਧਨੁष੍ਮਤਾ ।। ੨੪੯.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ 'ਕੱਟਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਾਣ; ਧਨੁਧਾਰੀ ਹੇਠਲਾ ਕਲਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੇਠ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ।

ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਕੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਲਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਨ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਂ । ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਪ੍ਰਕृष੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਧਨਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ ।। ੨੪੯.

ਉਪਰ ਵੱਲ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ, ਮੱਧਮ ਹਿੱਸਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਧਨੁ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ੍ਤੁ ਸਾਯਕੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਵੇਦ੍‌ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮੁष੍ਟਯਃ । ਏਕਾਦਸ਼ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਃ ਕਨੀਯਾਨ੍ਦਸ਼ਮੁष੍ਟਯਃ ।। ੨੪੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਤੀਰ ਬਾਰਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਜਾਣੋ; ਮੱਧਮ ਤੀਰ ਗਿਆਰਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦੱਸ ਮੋਢਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਦ੍‌ਰ੍ਧਨ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਂ । ਕਨੀਯਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਪਦਾਤਿਨਃ ।। ੨੪੯.

ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਧਨੁ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਮੱਧਮ ਹੈ; ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਧਨੁ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਪੂਰ੍ਣਾਯਤਂ ਦ੍ਵਿਜਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਮਾਂਸੈਰ੍ਗਦਾਯੂਧਾਨ੍ । ਸੁਨਿਰ੍ਧੌਤਂ ਧਨੁਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਜ੍ਞਭੂਮੌ ਵਿਧਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੫੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਨੁ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਣ ਕੇ, ਮਾਸ ਤੇ ਗਦਾ-ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਧਨੁ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖੋ।

ਤਤੋ ਵਾਣਂ ਸਮਾਗृਹ੍ਯ ਦਂਸ਼ਿਤਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍‌ਦृਢਾਂ ਕਕ੍ਸ਼ਾਞ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ ।। ੨੫੦.

ਫਿਰ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਕਕਸ਼ਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੋ।