ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵਦੇ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਰਥਨਾਗਾਸ਼੍ਵਪਤ੍ਤੀਨਾਂ ਯੋਧਾਂਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਨੁਰਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਾਰਿਤਂ ਤਥਾ । ਅਮੁਕ੍ਤਂ ਬਾਹੁਯੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜਿਆ, ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਹੱਥ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ।

ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਵਿਂਧਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ऋਜੁਮਾਯਾਵਿਭੇਦੇਨ ਭੂਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਫੇਰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੀ ਚਾਪਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਸ਼ਿਲਾਤੋਮਰਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਧਨੁ, ਯੰਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੱਥਰ, ਭਾਲਾ ਆਦਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਾਰਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ੍ਯਮਪਿ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਖਡ੍‌ਗਾਦਿਕਮਮੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਯੁਦ੍ਧਂ ਵਿਗਤਾਯੁਧਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਲਾ ਆਦਿ, ਉਹ 'ਮੁਕਤ-ਸੰਧਾਰਿਤ' ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਖੜਗ ਆਦਿ ਜੋ ਨਾ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯੋਦ੍‌ਧੁਮਿਚ੍ਛੁਰ੍ਜ੍ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਃ । ਧਨੁਃਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਨਿ ਯੁਦ੍ਧਾਨਿ ਪ੍ਰਾਸਮਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਢੁਕਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਧਨੁ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਲਾ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਮੱਧਮ ਹੈ।

ਤਾਨਿ ਖਡ੍‌ਗਜਘਨ੍ਯਾਨਿ ਬਾਹੁਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰਾਣਿ ਚ । ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੇ ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਪ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੯.

ਖੜਗ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲੀ ਹੈ; ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੁਦ੍ਧਾਧਿਕਾਰਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਵ੍ਯਾਪਾਦਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਦੇਸ਼ਸ੍ਥੈਃ ਸ਼ਙ੍ਗਰੈ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਯੁਦ੍ਧੇ ਸਹਾਯਤਾ ।। ੨੪੯.

ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਹ੍ਗੁष੍ਠਗੁਲ੍ਫਪਾਣ੍ਯਙ੍‌ਘ੍ਰ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਹਿਤਾ ਯਦਿ । ਦृष੍ਟਂ ਸਮਪਦਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੪੯.

ਜੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਗੁਟਣੇ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਸਮ ਪਦ' ਖੜ੍ਹਕ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਲਕੜਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਹ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਿਸ੍ਥਿਤੌ ਪਾਦੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧਜਾਨੁਬਲਾਵੁਭੌ । ਤ੍ਰਿਵਤਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਥਾਨਮੇਤਦ੍ਵੈਸ਼ਾਖਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੯.

ਜਦੋਂ ਪੈਰ ਬਾਹਰੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਦੋਵੇਂ ਗੁਟਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਖੜ੍ਹਕ ਤਿੰਨ ਵਿਟਾਸਤ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਵੈਸ਼ਾਖ' ਖੜ੍ਹਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਂਸਪਙ੍‌ਕ੍ਤ੍ਯਾਕृਤਿਸਮੇ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰ ਜਾਨੁਨੀ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਤਸ੍ਤਿਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਦੇ ਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜਿੱਥੇ ਗੁਟਣੇ ਹੰਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਇਕਸਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਿਟਾਸਤ ਦੂਰ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਮੰਡਲ' ਖੜ੍ਹਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਲਾਕृਤਿਮਯਂ ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਤਬ੍ਧਜਾਨੂਰੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ । ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਤਦਾਲੀਢਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟ ਅਤੇ ਰਾਨ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਤਸਤਾਂ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਲੀਢ਼ ਅਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਵ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਲੀਢਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਂ । ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਭੂਤੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਮੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਪਿ ਭਵੇਦृਜੁਃ ।। ੨੪੯.

ਇਹੀ ਅਸਨ ਜਦੋਂ ਉਲਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿ-ਆਲੀਢ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਤਿਰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਲ੍ਫੌ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਹੌ ਚੈਵ ਸ੍ਥਿਤੌ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤ੍ਰੌ । ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਾਤਂ ਭਵੇਦੇਤਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀ ਏੜੀ ਪੱਕੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਅਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ऋਜੁਜਾਨੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਾਮੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਸੁਪ੍ਰਸਾਰਿਤਃ । ਅਥਵਾ ਦਕ੍ਸ਼ਇਣਞ੍ਜਾਨੁ ਕੁਬ੍ਜਂ ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ।। ੨੪੯.

ਖੱਬਾ ਘੁੱਟ ਸਿੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਜੇ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਣ੍ਡਾਯਤੋ ਭਵੇਦੇष ਚਰਣਃ ਸਹ ਜਾਨੁਨਾ । ਏਵਂ ਵਿਕਟਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਹਸ੍ਤਾਨ੍ਤਰਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਇਹ ਪੈਰ ਅਤੇ ਘੁੱਟ ਇਕੱਠੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਲੰਬੇ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਟ ਅਸਨ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਨੁਨੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਸ੍ਯਾਤਾਮੁਤ੍ਤਾਨੌ ਚਰਣਾਵੁਭੌ । ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਯੋਗੇਨ ਸਮ੍ਪੁਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਣ, ਘੁੱਟ ਦੋਹਰਿਆਂ ਹੋਣ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਪੁਟ ਅਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ ਪਾਦੌ ਸਮਦਣ੍ਡਾਯਤੌ ਸ੍ਥਿਰੌ । ਦृष੍ਟਮੇਵ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ षੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਯਤਂ ।। ੨੪੯.

ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ ਵਲ ਮੁੜੇ ਹੋਣ, ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸोल੍ਹਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕੇਨਾਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਣਾਮਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਕਾਰ੍ਮੁਕਂ ਗृਹ੍ਯ ਵਾਮੇਨ ਵਾਮਣਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਕੇਨ ਤੁ ।। ੨੪੯.

ਇਥੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਫੜੋ।

ਵੈਸ਼ਾਖੇ ਯਦਿ ਵਾ ਜਾਤੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾਯਤੌ । ਗੁਣਾਨ੍ਤਨ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਿਯਕਾਰ੍ਮੁਕਃ ।। ੨੪੯.

ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਜਾਂ ਜਾਤ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਵੋ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬੇ ਅਸਨ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਪਿਆਰੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਡੋਰਾ ਚੜ੍ਹਾ ਲਓ।

ਅਧਃ ਕਟਿਨ੍ਤੁ ਧਨੁषਃ ਫਲਦੇਸ਼ਨ੍ਤੁ ਪਤ੍ਰਿਣਃ । ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਤ ਤੋਲਯਿਤ੍ਵਾ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਮਰ ਤੇ, ਤੇ ਤੀਰ ਦਾ ਫਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਠਾ ਲਓ।

ਭੁਜਾਬ੍ਯਾਮਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕੋष੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਭਵ੍ਰਤ । ਯਸ੍ਯ ਵਾਣਂ ਧਨੁਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਪੁਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਚ ਪਤ੍ਰਿਣਃ ।। ੨੪੯.

ਹੱਥ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤੀਰ ਅਤੇ ਪੰਖੀਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਨ੍ਯਾਸੋ ਧਨੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਙ੍ਗੁਲਮਨ੍ਤਰਂ । ਜ੍ਯਯਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨਾਤਿਹੀਨੋ ਨ ਚਾਧਿਕਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਡੋਰਾ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਗ, ਸਿਰਫ਼ ਠੀਕ ਫਿੱਟ ਹੋਵੇ।

ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਕਾਰ੍ਮੁਕਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਤਮ੍ਬੇ ਸ਼ਰਸਙ੍ਕਰਂ । ਉਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦੁਤ੍ਥਿਤਂ ਹਸ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰ੍ਣਯੋਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੇ ਅਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕਮਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ, ਅਤੇ ਉਂਗਲ ਤੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੋ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਮੁष੍ਟਿਨਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਤਨਾਗ੍ਰੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ਼ਰਃ । ਹਰਣਨ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਮੋਠੇ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ।

ਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਨੈਵ ਵਾਹ੍ਯਾ ਨੋਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਕਾ ਨਾਧਰਾ ਤਥਾ । ਨ ਚ ਕੁਬ੍ਜਾ ਨ ਚੋਤ੍ਤਾਨਾ ਨ ਚਲਾ ਨਾਤਿਵੇष੍ਟਿਤਾ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਨਾ ਉੱਪਰ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ; ਨਾ ਮੁੜਿਆ, ਨਾ ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ।

ਸਮਾ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਗੁਣੋਪੇਤਾ ਪੂਰ੍ਵਦਣ੍ਡਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਣਾਨੇਨ ਮੁष੍ਟਿਨਾ ।। ੨੪੯.

ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ, ਇਸੇ ਮੋਠੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਢੱਕੋ।

ਉਰਸਾ ਤੂਤ੍ਥਿਤੋ ਯਨ੍ਤਾ ਤ੍ਰਿਕੋਣਵਿਨਤਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਂਸ਼ੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਗ੍ਰੀਵੋ ਮਯੂਰਾਞ੍ਚਿਤਮਸ੍ਤਕਃ ।। ੨੪੯.

ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਈ ਹੋਈ, ਗਰਦਨ ਪੱਕੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲਲਾਟਨਾਸਾਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਰਸ਼੍ਵਸਮਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਿਵੁਕਸ੍ਯਾਂਸਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੯.

ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ; ਡੋਰੇ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।