ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਦ੍ਰੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਦਾਯਾਦੇ ਕੁਰੁ ਭਦ੍ਰਾਂ ਮਤਿਂ ਮਮ । ਸਰ੍ਵਵੀਜਸਮਾਯੁਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨੌषਧੈਰ੍ਵृਤੇ ।। ੨੪੭.

ਸ਼ੁਭਤਾ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਬਣਾਓ; ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

ਰੁਚਿਰੇ ਨਨ੍ਦਨੇ ਨਨ੍ਦੇ ਵਾਸਿष੍ਠੇ ਰਮ੍ਯਤਾਮਿਹ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤੇ ਦੇਵਿ ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਰੇ ਮਹੀਮਯੇ ।। ੨੪੭.

ਸੁੰਦਰ ਨੰਦਨ, ਨੰਦੇ ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ, ਚੌਕੋਣੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।

ਸੁਭਗੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ ਭਦ੍ਰੇ ਗृਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਿ ਰਮ੍ਯਤਾਂ । ਪੂਜਿਤੇ ਪਰਮਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯੈਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯੈਰਲਙ੍‌ਕृਤੇ ।। ੨੪੭.

ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਭਦ੍ਰੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਯਪੀ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ; ਉੱਚ ਅਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ।

ਭਵਭੂਤਿਕਰੇ ਦੇਵਿ ਗृਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਾਪਿ ਰਮ੍ਯਤਾਂ । ਅਵ੍ਯਹ੍ਗ੍ਯੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਮੁਨੇਰਙ੍ਗਿਰਸਃ ਸੁਤੇ ।। ੨੪੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਲਾਈ ਲਿਆਉ, ਕਸ਼ਯਪੀ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ; ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ, ਅਖੰਡ, ਪੂਰਾ ਘਰ ਆਂਗਿਰਸ ਮুনি ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ।

ਇष੍ਟਕੇ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਙ੍ਗਾਰਯਾਮ੍ਯਹਂ । ਦੇਸ਼ਸ੍ਵਾਮਿਪੁਰਸ੍ਵਾਮਿਗृਹਸ੍ਵਾਮਿਪਰਿਗ੍ਰਹੇ ।। ੨੪੭.

ਇੱਟ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਨਿਵਾਂ ਪੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ।

ਮਨੁष੍ਯਧਨਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਪਸ਼ੁਵृਦ੍ਧਿਕਰੀ ਭਵ । ਗृਹਵ੍ਰਵੇਸ਼ੇऽਪਿ ਤਥਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਯਾਸਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੪੭.

ਮਾਨਵ, ਧਨ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਪਥਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ।

ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਸ਼ੁਭਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ੋ ਵਚਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਗृਹਾਦਿਤਃ । ਉਦੁਮ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਯਾਮ੍ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇऽਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੪੭.

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ੁਭ ਪਲਕਸ਼ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਘਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੋਲ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਦੁੰਬਰਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਗਾ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ।

ਵਾਮਭਾਗੇ ਤਥੋਦ੍ਯਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਾਸਂ ਗृਹੇ ਸ਼ੁਭਂ । ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਪ੍ਤੌ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੪੭.

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਓ; ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ।

ਵਰ੍षਾਰਾਤ੍ਰੇ ਭੁਵਃ ਸ਼ੋषੇ ਸੇਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਰੋਪਿਤਦ੍ਰੁਮਾਃ । ਵਿੜਙ੍ਗਘृਤਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸੇਚਯੇਚ੍ਛੀਤਵਾਰਿਣਾ ।। ੨੪੭.

ਬਰਸਾਤੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਏ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿਓ; ਵਿਰੰਗ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰੋ।

ਫਲਨਾਸ਼ੇ ਕੁਲਤ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਮਾषੈਰ੍ਮੁਦ੍ਗੈਸ੍ਤਿਲੈਰ੍ਯਵੈਃ । ਘृਤਸ਼ੀਤਪਯਃਸੇਕਃ ਫਲਪੁष੍ਪਾਯ ਸਰ੍ਵਦਾ ।। ੨੪੭.

ਫਲ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕੁਲਥ, ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਤਿਲ ਤੇ ਜੌ ਨਾਲ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੀ ਤੇ ਠੰਢਾ ਦੁੱਧ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲਈ ਪਾਉ।

ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਭਸਾ ਤੁ ਸੇਕੇਨ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਸ਼ਾਖਿਨਃ । ਆਵਿਕਾਜਸ਼ਕृਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਯਵਚੂਰ੍ਣਂ ਤਿਲਾਨਿ ਚ ।। ੨੪੭.

ਮੱਛੀ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਤੇ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਭੇਡ ਦੀ ਲਦ, ਜੌ ਦਾ ਪਿਸਾ ਤੇ ਤਿਲ ਵੀ।

ਗੋਮਾਂਸਮੁਦਕਞ੍ਚੇਤਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ । ਉਤ੍ਸੇਕਂ ਸਰ੍ਵਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਫਲਪੁष੍ਪਾਦਿਵृਦ੍ਧਿਦਂ ।। ੨੪੭.

ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਰੱਖੋ; ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।

ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕੇਨ ਸ਼ੀਤੇਨ ਆਮ੍ਰਾਣਾਂ ਸੇਕ ਇष੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੋਕਾਨਾਂ ਕਾਮਿਨੀਪਾਦਤਾਡਨਂ ।। ੨੪੭.

ਠੰਢੇ ਮੱਛੀ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੰਬ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਕਾਮਿਨੀ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਖਰ੍ਜੂਰਨਾਰਿਕੇਲਾਦੇਰ੍ਲਵਣਾਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ । ਵਿਡਙ੍ਗਮਤ੍ਸ੍ਯਮਾਂਸਾਦ੍ਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੋਹਦਂ ਸ਼ੁਭਂ ।। ੨੪੭.

ਖਜੂਰ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਡੰਗਾ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਪੁष੍ਪੈਸ੍ਤੁ ਪੂਜਨਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇषੁ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ । ਮਾਲਤੀ ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਯੂਥੀ ਪਾਟਲਾ ਕਰਵੀਰਕਂ ।। ੨੪੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਯੂਥੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਵਨ੍ਤਿਰਤਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ੧ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਃ ਕੁਰਣ੍ਟਕਃ । ਕੁਬ੍ਜਕਸ੍ਤਗਰੋ ਨੀਪੋ ਵਾਣੋ ਵਰ੍ਵਪਮਲ੍ਲਿਕਾ ।। ੨੪੮.

ਪਾਵਨੀ, ਅਤਿਮੁਕਤ, ਕਰਣਿਕਾਰ, ਕੁਰੰਟਕ, ਕੁਬਜਕ, ਤਗਰ, ਨੀਪ, ਵਾਣਾ ਅਤੇ ਵਰਵਪਾ-ਮੱਲਿਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹਨ।

ਅਸ਼ੋਕਸ੍ਤਿਲਕਃ ਕੁਨ੍ਦਃ ਪੂਜਾਯੈ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਮਾਲਜਂ । ਵਿਲ੍ਵਪਤ੍ਰਂ ਸ਼ਮੀਪਤ੍ਰਂ ਪਤ੍ਰਂ ਭृਙ੍ਗਰਜਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੨੪੮.

ਅਸ਼ੋਕ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਤਮਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਬਿਲਵ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਲਸੀਕਾਲਤੁਲਸੀਪਤ੍ਰਂ ਵਾਸਕਮਰ੍ਚ੍ਚਨੇ । ਕੇਤਕੀਪਤ੍ਰਪੁष੍ਪਂ ਚ ਪਦ੍ਮਂ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਲਾਦਿਕਂ ।। ੨੪੮.

ਤੁਲਸੀ, ਕਾਲਾ-ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਵਾਸਕਾ, ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਕਮਲ, ਲਾਲ ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਰ੍ਕ੍ਕਨ੍ਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤਕਙ੍ਗਾਞ੍ਚੀ ਪੂਜਨੇ ਗਿਰਿਮਲ੍ਲਿਕਾ । ਕੌਟਜਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਪੁष੍ਪਂ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀਭਵਨ੍ਨਹਿ ।। ੨੪੮.

ਨਾਰੱਕਾ, ਉਨਮੱਤਕਾ, ਕੰਗਾਂਚੀ ਅਤੇ ਗਿਰਿਮੱਲਿਕਾ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਉਟਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜਾਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਘृਤਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਨਙ੍ਗੋ ਕੋਟਿਸਤ੍‌ਫਲਂ । ਆਢਕੇਨ ਤੁ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਘृਤਕ੍ਸ਼ੀਰੈਰ੍ਦ੍ਦਿਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੨੪੮.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਆਢਕ ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵਦੇ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਰਥਨਾਗਾਸ਼੍ਵਪਤ੍ਤੀਨਾਂ ਯੋਧਾਂਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਨੁਰਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਾਰਿਤਂ ਤਥਾ । ਅਮੁਕ੍ਤਂ ਬਾਹੁਯੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜਿਆ, ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਹੱਥ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ।

ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਵਿਂਧਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ऋਜੁਮਾਯਾਵਿਭੇਦੇਨ ਭੂਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਫੇਰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਪਣੀ ਚਾਪਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਸ਼ਿਲਾਤੋਮਰਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਧਨੁ, ਯੰਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੱਥਰ, ਭਾਲਾ ਆਦਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਾਰਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ੍ਯਮਪਿ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਖਡ੍‌ਗਾਦਿਕਮਮੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਯੁਦ੍ਧਂ ਵਿਗਤਾਯੁਧਂ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਲਾ ਆਦਿ, ਉਹ 'ਮੁਕਤ-ਸੰਧਾਰਿਤ' ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਖੜਗ ਆਦਿ ਜੋ ਨਾ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯੋਦ੍‌ਧੁਮਿਚ੍ਛੁਰ੍ਜ੍ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਃ । ਧਨੁਃਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਨਿ ਯੁਦ੍ਧਾਨਿ ਪ੍ਰਾਸਮਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚ ।। ੨੪੯.

ਜੋ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਢੁਕਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਧਨੁ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਲਾ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਮੱਧਮ ਹੈ।

ਤਾਨਿ ਖਡ੍‌ਗਜਘਨ੍ਯਾਨਿ ਬਾਹੁਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰਾਣਿ ਚ । ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੇ ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਪ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੯.

ਖੜਗ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲੀ ਹੈ; ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੁਦ੍ਧਾਧਿਕਾਰਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਵ੍ਯਾਪਾਦਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਦੇਸ਼ਸ੍ਥੈਃ ਸ਼ਙ੍ਗਰੈ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਯੁਦ੍ਧੇ ਸਹਾਯਤਾ ।। ੨੪੯.

ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਹ੍ਗੁष੍ਠਗੁਲ੍ਫਪਾਣ੍ਯਙ੍‌ਘ੍ਰ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਹਿਤਾ ਯਦਿ । ਦृष੍ਟਂ ਸਮਪਦਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੪੯.

ਜੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਗੁਟਣੇ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਸਮ ਪਦ' ਖੜ੍ਹਕ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਲਕੜਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।