ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਾਨ੍ਵੋਰੁਰ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪृष੍ਠਸ੍ਥ ਵਂਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਕਰਨਾਸਯੋਃ । ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਾਸਪੁਟੌ ਕਰ੍ਣੌ ਮੇਢ੍ਰਂ ਪਾਯੁਮੁਖੇऽਮਲਂ ।। ੨੪੩.

ਘੁੱਟ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਦੋ ਬਾਂਸ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ, ਕੰਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵੋष੍ਠੇ ਤਾਲੁਨੇਤ੍ਰੇ ਤੁ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਨਖਾਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਾਗ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਦ੍ਮਾਭਾ ਦਸ਼ ਦੇਹਿਨਾਂ ।। ੨੪੩.

ਜਿਹਵਾ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਨਖ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਮੂੰਹ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਲੋਟਸ ਵਰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਸੁਖਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਲਲਾਟਮੁਦਰਂ ਪृष੍ਠਂ ਵृਹਨ੍ਤਃ ਪੂਜਿਤਾ ਦਸ਼ ।। ੨੪੩.

ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ, ਗਲ, ਕੰਨ, ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਪੇਟ ਤੇ ਪਿੱਠ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਭੁਜਸ੍ਯੇਹ ਮਧ੍ਯਮਾਗ੍ਰਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਂ । ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਸਮਂ ਯਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੱਧ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਖ਼ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਪਾਦੌ ਗੁਲ੍ਫੌ ਸ੍ਫਿਚੌ ਪਰ੍ਸ਼੍ਵੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣੌ ਵृषਣੌ ਕੁਚੌ । ਕਰ੍ਣੌष੍ਠੇ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਜਹ੍ਘੇ ਹਸ੍ਤੌ ਬਾਹੂ ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ।। ੨੪੩.

ਪੈਰ, ਗਟ, ਕਮਰ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, ਵਜਨ, ਛਾਤੀ, ਕੰਨ, ਹੋਠ, ਰਾਨ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਹੱਥ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਨਰਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਯਃ षੋਡਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਕਃ ।। ੨੪੩.

ਚੌਦਾਂ ਜੋੜੇ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ਿਰਾਤਤਂ ਗਾਤ੍ਰਮਸ਼ੁਭਂ ਮਾਂਸਵਜਿਤਂ । ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਵਿਪਰੀਤਂ ਯਚ੍ਛਸ੍ਤਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਯਾ ।। ੨੪੩.

ਕਠੋਰ, ਵਿਖੇਰਿਆ ਸਰੀਰ, ਅਸ਼ੁਭ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੰਦ ਤੇ ਉਲਟ ਬੂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਃਯਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਵਾਣੀ ਗਤਿਰ੍ਮ੍ਮਤ੍ਤੇਭਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਏਕਕੂਪਭਵਂ ਰੋਮ ਭਯੇ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਸਕृਤ੍ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੪੩.

ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇਕੋ ਛੇਦ ਤੋਂ ਵਾਲ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਡਰ 'ਚ ਰੱਖਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ।

ਸਮੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚਾਰੁਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨੀ । ਗੁਰੂਰੁਜਘਨਾ ਯਾ ਚ ਮਤ੍ਤਪਾਰਾਵਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੪੪.

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਸੁਨੀਲਕੇਸ਼ੀ ਤਨ੍ਵਙ੍ਗੀ ਵਿਲੋਮਾਰ਼ਙ੍ਗੀ ਮਨੋਹਰਾ । ਸਮਭੂਮਿਸ੍ਪृਸ਼ੌ ਪਾਦੌ ਸਂਹਤੌ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਤਨੌ ।। ੨੪੪.

ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਪਤਲੇ ਅੰਗ, ਸੁਖਮ ਵਾਲ, ਮਨਮੋਹਣੀ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਸਤਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।

ਨਾਭਿਃ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਗੁਹ੍ਯਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪਤ੍ਰਵਤ੍ । ਗੁਲ੍ਫੌ ਨਿਗੂਢੌ ਮਧ੍ਯੇਨ ਨਾਭਿਰਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਨਿਕਾ ।। ੨੪੪.

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਪੀਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਗਟ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਮੱਧ ਉਂਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਜਠਰਨ੍ਨ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਞ੍ਚ ਚਰੋਮਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਸ਼ੋਭਨਾ । ਨਰ੍ਕ੍ਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ਨਦੀਨਾਮ੍ਨੀ ਨ ਸਦਾ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੪੪.

ਜਿਸ ਔਰਤ ਦਾ ਪੇਟ ਉਭਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਛਾਤੀਆਂ ਢਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਕਰੜੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਨ ਲੋਲੁਪਾ ਨ ਦੁਰ੍ਭਾषਾ ਸ਼ੁਭਾ ਦੇਵਾਦਿਪੂਜੀਤਾ । ਗਣ੍ਡੈਰ੍ਮ੍ਮਘੂਕਪੁष੍ਪਾਭੈਰ੍ਨ ਸ਼ਿਰਾਲਾ ਨ ਲੋਮਸ਼ਾ ।। ੨੪੪.

ਉਹ ਔਰਤ ਲਾਲਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ ਜਾਂ ਹੋਠ ਮਘੂਕਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਫੂਲੇ ਹੋਣ, ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਨ ਸਂਹਤਭ੍ਰੂਕੁਟਿਲਾ ਪਤਿਪ੍ਰਾਣਾ ਪਤਿਪ੍ਰਿਯਾ । ਅਲਕ੍ਸ਼ਣਾਪਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰਾਕਾਰਸ੍ਤਤੋ ਗੁਣਾਃ।। ੨੪੪.

ਉਸ ਦੇ ਭੌਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵਕਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗ ਮੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਆਕਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਾਮਰੋ ਰੁਕ੍ਮਦਣ੍ਡੋऽਗ੍ਰ੍ਯਃ ਛਤ੍ਰਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਹਂਸਪਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਿਰਚਿਤਂ ਮਯੂਰਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਮਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦਾ ਛਤਰ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੰਸ, ਮੋਰ ਜਾਂ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਪਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਾਥ ਬਲਾਕਾਯਾ ਨ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਮਿਸ਼੍ਰਪਕ੍ਸ਼ਕੈਃ । ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਰਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਂ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਂ ।। ੨੪੫.

ਪਰ ਇਹ ਬਗਲੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਛਤਰ ਚੌਕੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਲਈ ਗੋਲ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਹੋਵੇ।

ਤ੍ਰਿਚਤੁਸ਼੍ਪਞ੍ਚषਟ੍‌ਸਪ੍ਤਾष੍ਟਪਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਦਣ੍ਡਕਃ । ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਯੈਃ ।। ੨੪੫.

ਡੰਡੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਪੰਜ, ਛੇ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਗੰਢ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੰਗਲਮਈ ਆਸਨ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਹਸ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤਂ । ਧਨੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਯਂ ਲੋਹਂ ਸ਼੍ਰृਹ੍ਗਂ ਦਾਰੁ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੪੫.

ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ; ਧਨੁਸ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਲੋਹਾ, ਸਿੰਗ ਤੇ ਲੱਕੜ — ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਜ੍ਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਿਤਯਞ੍ਚੈਵ ਵਂਸ਼ਭਙ੍ਗਤ੍ਵਚਸ੍ਤਥਾ । ਦਾਰੁਚਾਪਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਹਸ੍ਤਚਤੁष੍ਟਯਂ ।। ੨੪੫.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਬਾਂਸ, ਨਸ ਤੇ ਚਮੜੀ — ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਕੜ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਤਦੇਵ ਸਮਹੀਨਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਕਨੀਯਸਿ । ਮੁष੍ਟਿਗ੍ਰਾਹਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੪੫.

ਇਹੀ ਮਾਪ ਸਧਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘੱਟ ਮਾਪ ਮੱਧਮ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਕਿਸਮ ਲਈ ਹੈ; ਮੋਢਾ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਚਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ।

ਸ੍ਵਲ੍ਪਕੋਟਿਸ੍ਤ੍ਵਚਾ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰ੍ਙ੍ਗਲੋਹਮਯੇ ਦ੍ਵਿਜ। ਕਾਮਿਨੀਭ੍ਰੂਲਤਾਕਾਰਾ ਕੋਟਿਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਸੁਸਂਯਤਾ ।। ੨੪੫.

ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦਾ ਕੋਨਾ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਿੰਗ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਨਾ ਔਰਤ ਦੇ ਭੌਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਵੇ।

ਪृਥਗ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ ਲੌਹਂ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਨ੍ਤੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ । ਸ਼ਰ੍ਙ੍ਗਂ ਸਮੁਚਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਰੁਕ੍ਮਵਿਨ੍ਦੁਵਿਭੂषਿਤਂ ।। ੨੪੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ।

ਕੁਟਿਲਂ ਸ੍ਪੁਟਿਤਞ੍ਚਾਪਂ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਞ੍ਚ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਰਜਤਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਕृष੍ਣਾਯੋ ਧਨੁषਿ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੨੪੫.

ਵਕਰਾ, ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਧਨੁਸ਼ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਹਿषਂ ਸ਼ਾਰਭਂ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗ ਰੌਹਿषਂ ਵਾ ਧਨੁਃ ਸ਼ੁਭਂ । ਚਨ੍ਦਨਂ ਵੇਤਸਂ ਸਾਲਂ ਧਾਵਲਙ੍ਗਕੁਭਨ੍ਤਰੁਃ ।। ੨੪੫.

ਚੰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਮਹੀਸ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਸ਼ਾਰਭ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਚੰਦਨ, ਬਾਂਸ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਧਾਵਲ ਅੰਗਕੂ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ।

ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਧਨੁਰ੍ਵਂਸ਼ੈਰ੍ਗृਹੋਤੈਃ ਸ਼ਰਦਿ ਸ਼੍ਰਿਤੈਃ । ਪੂਜਯੇਤ੍ਤੁ ਧਨੁਃ ਖਡ੍ਗਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਨੈਃ ।। ੨੪੫.

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਗੇ ਬਾਂਸ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਬਾਂਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਯਸਸ਼੍ਚਾਥ ਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚ । ऋਜਵੋ ਹੇਮਵਾਰ੍ਣਭਾਃ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਃ ਸੁਪਤ੍ਰਕਾਃ ।। ੨੪੫.

ਤੀਰ, ਚਾਹੇ ਲੋਹੇ, ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਦਾ, ਨਸ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਰੁਕ੍ਮਪੁਙ੍ਖਾਃ ਸੁਪੁਙ੍ਕਾਸ੍ਤੇ ਤੈਲਧੌਤਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਕਾਃ । ਯਾਤ੍ਰਾਯਾਮਭਿषੇਕਾਦੌ ਯਜੇਦ੍ਵਾਯਣਧਨੁਰ੍ਮੁਖਾਨ੍ ।। ੨੪੫.

ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਪਤਾਕਾਸ਼੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਸਂਵਤ੍‌ਸਰਕਰਾਨ੍ਨृਪਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵੈ ਮੇਰੁਸ਼ਿਖਰੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗਙ੍ਗਾਤਟੇऽਯਜਤ੍ ।। ੨੪੫.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖੁਦ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਲੋਹਦੈਤ੍ਯਂ ਸ ਦਦृਸ਼ੇ ਵਿਘ੍ਨਂਯਜ੍ਞੇ ਤੁ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਤੋ ਵਹ੍ਨੇਃ ਪੁਰੁषੋऽਭੂਦ੍ਬਲੀ ਮਹਾਨ੍ ।। ੨੪੫.

ਉਸ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ; ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮਿਆ।