ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਸੂਯਾ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਤਾ । ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਪृਹਾ ਤ੍ਵਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਮਨਾਯਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਤਾ ।। ੨੪੩.

ਨਿਰਵੈਰ, ਦਇਆ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ, ਪਵਿਤਰਤਾ, ਇੱਛਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਆਸਾਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ।

ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृषਣੋ ਭੁਜਯੋਰ੍ਨਰਃ । ਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਜਾਤਿਵਰ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸਾ ਯਸ਼ਸਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।। ੨੪੩.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਟਕਦੇ, ਮਰਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ; ਦਿਸ਼ਾ, ਜਨਮ, ਵਰਗ, ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ।

ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਕਵ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਨ੍ਨਰਸ੍ਤ੍ਵਸੌ । ਉਦਰੇ ਬਲਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਨਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਨਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ; ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ; ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਞ੍ਚ ਗੁਰੂਣਾਂ ਪ੍ਰਣਤਸ੍ਤੁ ਯਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਕਾਲਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞੋऽਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰੋ ਲਲਾਟਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵਿਲੇਖਵਾਨ੍ । ਦ੍ਵੌ ਪਾਣੀ ਦ੍ਵੌ ਤਥਾ ਪਾਦੌ ਧ੍ਵਜਚ੍ਛਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤੌ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਨੇ ਛਾਤੀ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥ ਤੇ ਦੋ ਪੈਰ ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਣ।

ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਹृਦਯਂ ਪृष੍ਠਂ ਕਟਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚਤੁਃਸਮਂ । षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਹ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਸ਼੍ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ, ਦਿਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਹਨ; ਉਚਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਤੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ।

ਦ੍ਰਂष੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾਸ਼੍ਚਤੁਃਕृष੍ਣਂ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਨੇਤ੍ਰਤਾਰੌ ਬ੍ਰੁਵੌ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੩.

ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦੰਦ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਕਾਲੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰ, ਭੰਵ, ਦਾਡ਼ੀ ਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਕਾਲੇ ਹਨ।

ਨਾਸਾਯਾਂ ਵਦਨੇ ਸ੍ਵੇਦੇ ਕਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ਵਿਡਗਨ੍ਧਕਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਦਹ੍ਰਸ੍ਵਕਂ ।। ੨੪੩.

ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੰਦ ਬੂ; ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਗਲ, ਅਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯਹ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਨਖਕੇਸ਼ਦ੍ਵਿਜਤ੍ਵਚਃ । ਹਨੂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਲਲਾਟੇ ਚ ਨਾਸਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਨਖ, ਵਾਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੁਜਾਤੀ ਹਨ; ਜਬੜੇ, ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਨੱਕ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃ ਕਕ੍ਸ਼ੌ ਖਾ ਨਾਸੋਨ੍ਨਤਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਕृਕਾਟਿਕਾ । ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਕੇਸ਼ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਲੋਮ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਨਖਾਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ ।। ੨੪੩.

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਿਹਰਾ ਗੋਲ ਹੈ; ਚਮੜੀ, ਵਾਲ ਤੇ ਦੰਦ ਚਿੱਟੇ ਹਨ; ਵਾਲ, ਨਜ਼ਰ, ਨਖ ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ।

ਜਾਨ੍ਵੋਰੁਰ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪृष੍ਠਸ੍ਥ ਵਂਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਕਰਨਾਸਯੋਃ । ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਾਸਪੁਟੌ ਕਰ੍ਣੌ ਮੇਢ੍ਰਂ ਪਾਯੁਮੁਖੇऽਮਲਂ ।। ੨੪੩.

ਘੁੱਟ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਦੋ ਬਾਂਸ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ, ਕੰਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵੋष੍ਠੇ ਤਾਲੁਨੇਤ੍ਰੇ ਤੁ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਨਖਾਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਾਗ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਦ੍ਮਾਭਾ ਦਸ਼ ਦੇਹਿਨਾਂ ।। ੨੪੩.

ਜਿਹਵਾ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਨਖ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਮੂੰਹ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਲੋਟਸ ਵਰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਸੁਖਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਲਲਾਟਮੁਦਰਂ ਪृष੍ਠਂ ਵृਹਨ੍ਤਃ ਪੂਜਿਤਾ ਦਸ਼ ।। ੨੪੩.

ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ, ਗਲ, ਕੰਨ, ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਪੇਟ ਤੇ ਪਿੱਠ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਭੁਜਸ੍ਯੇਹ ਮਧ੍ਯਮਾਗ੍ਰਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਂ । ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਸਮਂ ਯਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੱਧ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਖ਼ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਪਾਦੌ ਗੁਲ੍ਫੌ ਸ੍ਫਿਚੌ ਪਰ੍ਸ਼੍ਵੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣੌ ਵृषਣੌ ਕੁਚੌ । ਕਰ੍ਣੌष੍ਠੇ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਜਹ੍ਘੇ ਹਸ੍ਤੌ ਬਾਹੂ ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ।। ੨੪੩.

ਪੈਰ, ਗਟ, ਕਮਰ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, ਵਜਨ, ਛਾਤੀ, ਕੰਨ, ਹੋਠ, ਰਾਨ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਹੱਥ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਨਰਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਯਃ षੋਡਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਕਃ ।। ੨੪੩.

ਚੌਦਾਂ ਜੋੜੇ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ਿਰਾਤਤਂ ਗਾਤ੍ਰਮਸ਼ੁਭਂ ਮਾਂਸਵਜਿਤਂ । ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਵਿਪਰੀਤਂ ਯਚ੍ਛਸ੍ਤਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਯਾ ।। ੨੪੩.

ਕਠੋਰ, ਵਿਖੇਰਿਆ ਸਰੀਰ, ਅਸ਼ੁਭ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੰਦ ਤੇ ਉਲਟ ਬੂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਃਯਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਵਾਣੀ ਗਤਿਰ੍ਮ੍ਮਤ੍ਤੇਭਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਏਕਕੂਪਭਵਂ ਰੋਮ ਭਯੇ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਸਕृਤ੍ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੪੩.

ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇਕੋ ਛੇਦ ਤੋਂ ਵਾਲ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਡਰ 'ਚ ਰੱਖਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ।

ਸਮੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚਾਰੁਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨੀ । ਗੁਰੂਰੁਜਘਨਾ ਯਾ ਚ ਮਤ੍ਤਪਾਰਾਵਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੪੪.

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਸੁਨੀਲਕੇਸ਼ੀ ਤਨ੍ਵਙ੍ਗੀ ਵਿਲੋਮਾਰ਼ਙ੍ਗੀ ਮਨੋਹਰਾ । ਸਮਭੂਮਿਸ੍ਪृਸ਼ੌ ਪਾਦੌ ਸਂਹਤੌ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਤਨੌ ।। ੨੪੪.

ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਪਤਲੇ ਅੰਗ, ਸੁਖਮ ਵਾਲ, ਮਨਮੋਹਣੀ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਸਤਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।

ਨਾਭਿਃ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਗੁਹ੍ਯਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪਤ੍ਰਵਤ੍ । ਗੁਲ੍ਫੌ ਨਿਗੂਢੌ ਮਧ੍ਯੇਨ ਨਾਭਿਰਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਨਿਕਾ ।। ੨੪੪.

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਪੀਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਗਟ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਮੱਧ ਉਂਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਜਠਰਨ੍ਨ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਞ੍ਚ ਚਰੋਮਰੂਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਸ਼ੋਭਨਾ । ਨਰ੍ਕ੍ਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ਨਦੀਨਾਮ੍ਨੀ ਨ ਸਦਾ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੪੪.

ਜਿਸ ਔਰਤ ਦਾ ਪੇਟ ਉਭਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਛਾਤੀਆਂ ਢਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਕਰੜੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਨ ਲੋਲੁਪਾ ਨ ਦੁਰ੍ਭਾषਾ ਸ਼ੁਭਾ ਦੇਵਾਦਿਪੂਜੀਤਾ । ਗਣ੍ਡੈਰ੍ਮ੍ਮਘੂਕਪੁष੍ਪਾਭੈਰ੍ਨ ਸ਼ਿਰਾਲਾ ਨ ਲੋਮਸ਼ਾ ।। ੨੪੪.

ਉਹ ਔਰਤ ਲਾਲਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ ਜਾਂ ਹੋਠ ਮਘੂਕਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਫੂਲੇ ਹੋਣ, ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਨ ਸਂਹਤਭ੍ਰੂਕੁਟਿਲਾ ਪਤਿਪ੍ਰਾਣਾ ਪਤਿਪ੍ਰਿਯਾ । ਅਲਕ੍ਸ਼ਣਾਪਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰਾਕਾਰਸ੍ਤਤੋ ਗੁਣਾਃ।। ੨੪੪.

ਉਸ ਦੇ ਭੌਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵਕਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗ ਮੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਆਕਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਾਮਰੋ ਰੁਕ੍ਮਦਣ੍ਡੋऽਗ੍ਰ੍ਯਃ ਛਤ੍ਰਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਹਂਸਪਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਿਰਚਿਤਂ ਮਯੂਰਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੨੪੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਮਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦਾ ਛਤਰ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੰਸ, ਮੋਰ ਜਾਂ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਪਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਵਾਥ ਬਲਾਕਾਯਾ ਨ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਮਿਸ਼੍ਰਪਕ੍ਸ਼ਕੈਃ । ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਰਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਂ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਂ ।। ੨੪੫.

ਪਰ ਇਹ ਬਗਲੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਛਤਰ ਚੌਕੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਲਈ ਗੋਲ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਹੋਵੇ।

ਤ੍ਰਿਚਤੁਸ਼੍ਪਞ੍ਚषਟ੍‌ਸਪ੍ਤਾष੍ਟਪਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਦਣ੍ਡਕਃ । ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਯੈਃ ।। ੨੪੫.

ਡੰਡੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਪੰਜ, ਛੇ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਗੰਢ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੰਗਲਮਈ ਆਸਨ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਹਸ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤਂ । ਧਨੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਯਂ ਲੋਹਂ ਸ਼੍ਰृਹ੍ਗਂ ਦਾਰੁ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੨੪੫.

ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ; ਧਨੁਸ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਲੋਹਾ, ਸਿੰਗ ਤੇ ਲੱਕੜ — ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਜ੍ਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਿਤਯਞ੍ਚੈਵ ਵਂਸ਼ਭਙ੍ਗਤ੍ਵਚਸ੍ਤਥਾ । ਦਾਰੁਚਾਪਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਹਸ੍ਤਚਤੁष੍ਟਯਂ ।। ੨੪੫.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਬਾਂਸ, ਨਸ ਤੇ ਚਮੜੀ — ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਕੜ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।