ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੇਘਾਨ੍ਧਕਾਰਵृष੍ਟਗ੍ਨਿਪਰ੍ਵਤਾਦ੍‌ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਦਰਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਸੈਨ੍ਯਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਧ੍ਵਜਸ਼ਾਲਿਨਾਂ ।। ੨੪੧.

ਬੱਦਲ, ਅੰਧਕਾਰ, ਵਰਖਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ, ਫੌਜ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ।

ਛਿਨ੍ਨਪਾਟਿਤਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਂਸृਤਾਨਾਂ ਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਇਤੀਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਂ ਦ੍ਵਿषਤਾਮ੍ਭੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਕੱਟੇ, ਫਾਟੇ, ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਦੂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਰਾਮੋਕ੍ਤੋਕ੍ਤਾ ਮਥਾ ਨੀਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਨृਣਾਂ ਵਦੇ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਗਰ੍ਗਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ ।। ੨੪੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ, ਰਾਜਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਲਕਸ਼ਣ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਗਰਗ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ।

ਸਮੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਪੁਂਸਾਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ । ਏਕਾਧਿਕੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੩.

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਇੱਕ ਵਧ, ਦੋ ਚਿੱਟੇ, ਤਿੰਨ ਗਹਿਰੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਤਯਾ । ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਨਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ ।। ੨੪੩.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਟਕਦੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਝੁਕਦੇ, ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸੁਭਰਤਾ।

ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯੋ ਵਿਪੁਲਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਤ੍ਰਿषੁ । ਚਤੁਰ੍ਲ੍ਲੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਯਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ਚਤੁਃਸਮਃ ।। ੨੪੩.

ਮਰਦ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ।

ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਸ੍ਨੇਹੋ ਨਵਾਮਲਃ । ਦਸ਼ਪਦ੍ਮੋ ਦਸ਼ਵ੍ਯੂਹੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ।। ੨੪੩.

ਚਾਰ ਰਾਨਾਂ, ਚਾਰ ਦੰਦ, ਸੱਤ ਤੇਲ, ਨੌਂ ਸਾਫ, ਦਸ ਕਮਲ, ਦਸ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਘੇਰਾ।

षਡੁਨ੍ਨਤੋऽष੍ਟਵਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਸ੍ਨਹੋ ਨਵਾਮਲਃ । ਦਸ਼ਪਦ੍ਮੋ ਦਸ਼ਵ੍ਯੂਹੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੪੩.

ਛੇ ਉਭਰੇ, ਅੱਠ ਹਿੱਸੇ, ਸੱਤ ਤੇਲ, ਨੌਂ ਸਾਫ, ਦਸ ਕਮਲ, ਦਸ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਘੇਰਾ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ षੋਡਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯੇਕਾਧਿਕੋ ਮਤਃ ।। ੨੪੩.

ਚੌਦਾਂ ਬਰਾਬਰ ਜੋੜੇ, ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਮ ਇੱਕ ਵਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

ਤਾਰਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਦਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਲਕਃ । ਗਾਮ੍ਬੀਰਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਭਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚੈਕਂ ਤ੍ਰਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੨੪੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਾਂ; ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ, ਦੋ ਚਿੱਟੇ; ਗਹਿਰਾ, ਤਿੰਨ ਕੰਨ, ਨਾਭੀ; ਇੱਕ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ।

ਅਨਸੂਯਾ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਤਾ । ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਪृਹਾ ਤ੍ਵਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਮਨਾਯਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਤਾ ।। ੨੪੩.

ਨਿਰਵੈਰ, ਦਇਆ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ, ਪਵਿਤਰਤਾ, ਇੱਛਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਆਸਾਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ।

ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृषਣੋ ਭੁਜਯੋਰ੍ਨਰਃ । ਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਜਾਤਿਵਰ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸਾ ਯਸ਼ਸਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।। ੨੪੩.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਟਕਦੇ, ਮਰਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ; ਦਿਸ਼ਾ, ਜਨਮ, ਵਰਗ, ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ।

ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਕਵ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਨ੍ਨਰਸ੍ਤ੍ਵਸੌ । ਉਦਰੇ ਬਲਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਨਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਨਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ; ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ; ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਞ੍ਚ ਗੁਰੂਣਾਂ ਪ੍ਰਣਤਸ੍ਤੁ ਯਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਕਾਲਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞੋऽਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰੋ ਲਲਾਟਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵਿਲੇਖਵਾਨ੍ । ਦ੍ਵੌ ਪਾਣੀ ਦ੍ਵੌ ਤਥਾ ਪਾਦੌ ਧ੍ਵਜਚ੍ਛਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤੌ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਨੇ ਛਾਤੀ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥ ਤੇ ਦੋ ਪੈਰ ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਣ।

ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਹृਦਯਂ ਪृष੍ਠਂ ਕਟਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚਤੁਃਸਮਂ । षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਹ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਸ਼੍ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ, ਦਿਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਹਨ; ਉਚਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਤੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ।

ਦ੍ਰਂष੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾਸ਼੍ਚਤੁਃਕृष੍ਣਂ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਨੇਤ੍ਰਤਾਰੌ ਬ੍ਰੁਵੌ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੩.

ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦੰਦ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਕਾਲੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰ, ਭੰਵ, ਦਾਡ਼ੀ ਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਕਾਲੇ ਹਨ।

ਨਾਸਾਯਾਂ ਵਦਨੇ ਸ੍ਵੇਦੇ ਕਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ਵਿਡਗਨ੍ਧਕਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਦਹ੍ਰਸ੍ਵਕਂ ।। ੨੪੩.

ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੰਦ ਬੂ; ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਗਲ, ਅਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯਹ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਨਖਕੇਸ਼ਦ੍ਵਿਜਤ੍ਵਚਃ । ਹਨੂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਲਲਾਟੇ ਚ ਨਾਸਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਨਖ, ਵਾਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੁਜਾਤੀ ਹਨ; ਜਬੜੇ, ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਨੱਕ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃ ਕਕ੍ਸ਼ੌ ਖਾ ਨਾਸੋਨ੍ਨਤਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਕृਕਾਟਿਕਾ । ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਕੇਸ਼ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਲੋਮ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਨਖਾਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ ।। ੨੪੩.

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਿਹਰਾ ਗੋਲ ਹੈ; ਚਮੜੀ, ਵਾਲ ਤੇ ਦੰਦ ਚਿੱਟੇ ਹਨ; ਵਾਲ, ਨਜ਼ਰ, ਨਖ ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ।

ਜਾਨ੍ਵੋਰੁਰ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪृष੍ਠਸ੍ਥ ਵਂਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਕਰਨਾਸਯੋਃ । ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਾਸਪੁਟੌ ਕਰ੍ਣੌ ਮੇਢ੍ਰਂ ਪਾਯੁਮੁਖੇऽਮਲਂ ।। ੨੪੩.

ਘੁੱਟ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਦੋ ਬਾਂਸ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ, ਕੰਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵੋष੍ਠੇ ਤਾਲੁਨੇਤ੍ਰੇ ਤੁ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਨਖਾਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਾਗ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਦ੍ਮਾਭਾ ਦਸ਼ ਦੇਹਿਨਾਂ ।। ੨੪੩.

ਜਿਹਵਾ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਨਖ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਮੂੰਹ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਲੋਟਸ ਵਰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਸੁਖਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਲਲਾਟਮੁਦਰਂ ਪृष੍ਠਂ ਵृਹਨ੍ਤਃ ਪੂਜਿਤਾ ਦਸ਼ ।। ੨੪੩.

ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ, ਗਲ, ਕੰਨ, ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਪੇਟ ਤੇ ਪਿੱਠ — ਇਹ ਦਸ ਅੰਗ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਭੁਜਸ੍ਯੇਹ ਮਧ੍ਯਮਾਗ੍ਰਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਂ । ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਸਮਂ ਯਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੱਧ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਖ਼ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਪਾਦੌ ਗੁਲ੍ਫੌ ਸ੍ਫਿਚੌ ਪਰ੍ਸ਼੍ਵੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣੌ ਵृषਣੌ ਕੁਚੌ । ਕਰ੍ਣੌष੍ਠੇ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਜਹ੍ਘੇ ਹਸ੍ਤੌ ਬਾਹੂ ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ।। ੨੪੩.

ਪੈਰ, ਗਟ, ਕਮਰ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ, ਵਜਨ, ਛਾਤੀ, ਕੰਨ, ਹੋਠ, ਰਾਨ, ਪਿੰਡੀਆਂ, ਹੱਥ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਨਰਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਯਃ षੋਡਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਕਃ ।। ੨੪੩.

ਚੌਦਾਂ ਜੋੜੇ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ਿਰਾਤਤਂ ਗਾਤ੍ਰਮਸ਼ੁਭਂ ਮਾਂਸਵਜਿਤਂ । ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਵਿਪਰੀਤਂ ਯਚ੍ਛਸ੍ਤਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਯਾ ।। ੨੪੩.

ਕਠੋਰ, ਵਿਖੇਰਿਆ ਸਰੀਰ, ਅਸ਼ੁਭ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੰਦ ਤੇ ਉਲਟ ਬੂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਃਯਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਵਾਣੀ ਗਤਿਰ੍ਮ੍ਮਤ੍ਤੇਭਸਨ੍ਨਿਭਾ । ਏਕਕੂਪਭਵਂ ਰੋਮ ਭਯੇ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਸਕृਤ੍ ਸਕृਤ੍ ।। ੨੪੩.

ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਚਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇਕੋ ਛੇਦ ਤੋਂ ਵਾਲ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਡਰ 'ਚ ਰੱਖਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ।

ਸਮੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚਾਰੁਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨੀ । ਗੁਰੂਰੁਜਘਨਾ ਯਾ ਚ ਮਤ੍ਤਪਾਰਾਵਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾ ।। ੨੪੪.

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।