ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹृਤਦ੍ਰ੍ਵ੍ਯਕਲਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪੂਜਾਰ੍ਹੋऽਪ੍ਰਤਿਪੂਜਿਤਃ । ਏਤਾਂਸ੍ਤੁ ਭੇਦਯੇਚ੍ਛਤ੍ਰੌ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਸੁਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਨ੍ ।। ੨੪੧.

ਜਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਲੈ ਲਈ ਗਈ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ ਪਰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ—ਇਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ।

ਆਗਤਾਨ੍ ਪੂਜਯੇਤ੍ ਕਾਮੈਰ੍ਨ੍ਨਿਜਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ੍ਨਯੇਤ੍ । ਸਾਮਦृष੍ਟਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਭਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ; ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਡਰ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਦਾਨਮਾਨਂ ਚ ਭੇਦੋਪਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਮਿਤ੍ਰਂ ਹਤਂ ਕ੍ਕਾष੍ਠਮਿਵ ਘੁਣਜਗ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਮੁੱਖ ਦਾਨ ਤੇ ਆਦਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ, ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਜ੍ਞੋ ਦਣ੍ਡੇਨਾਸ੍ਤਂ ਨਯੇਦਰੀਨ੍ । ਮੈਤ੍ਰੀਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਲ੍ਯਾਣਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰੇ; ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੁਬ੍ਧਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣਞ੍ਚ ਚਦਾਨੇਨ ਮਿਤ੍ਰਾਨਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ਼ਙ੍ਕਯਾ । ਦਣ੍ਡਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍‌ਦੁष੍ਟਾਨ੍ ਪੁਤ੍ਰਭ੍ਰਾਤਾਦਿ ਸਾਮਤਃ ।। ੨੪੧.

ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ—ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਾਨਭੇਦੈਸ਼੍ਚਮੂਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਧਾਨ੍ ਜਨਪਦਾਦਿਕਾਨ੍ । ਸਾਮਨ੍ਤਾਟਵਿਕਾਨ੍ ਭੇਦਦਣ੍ਡਾਭ੍ਯਾਮਪਰਾਦ੍ਧਕਾਨ੍ ।। ੨੪੧.

ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਯੋਧੇ, ਲੋਕ, ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਤਾਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪੂਜਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੈਰ੍ਨ੍ਨਰੈਃ । ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵੀਤੋ ਨਿਸ਼ਿ ਚਾਦ੍‌ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ।। ੨੪੧.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਕੇ, ਆਦਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਆਦਮੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਤਾਲੋਲ੍ਕਾਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਸ਼ਿਵਾਨਾਂ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪਿਕੀ । ਕਾਮਤੋ ਰੂਪਧਾਰਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਗਨ੍ਯਸ਼੍ਮਾਮ੍ਬੁਵਰ੍षਣਂ ।। ੨੪੧.

ਵੇਤਾਲ, ਉਲੂ, ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ, ਮਨ ਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤਮੋऽਨਿਲੋऽਨਲੋ ਮੇਵ ਇਤਿ ਮਾਯਾ ਹ੍ਯਮਾਨੁषੀ। ਜਘਾਨ ਕੀਚਕਂ ਭੀਮ ਆਸ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਰੂਪਤਾਂ ।। ੨੪੧.

ਅੰਧਕਾਰ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਨਹੀਂ, ਭੀਮ ਨੇ ਇਸਤेमाल ਕੀਤੀ, ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ, ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।

ਅਨ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਸ੍ਨੇ ਯੁਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨਿਵਾਰਣਂ । ਉਪੇਕ੍ਸ਼ੇਯਂ ਸ੍ਮृਤਾ ਭ੍ਰਾਤੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਸ਼੍ਚ ਹਿਡਿਮ੍ਬਯਾ ।। ੨੪੧.

ਅਨਿਆਇ, ਮੁਸੀਬਤ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਉਪਰਾਮਤਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਡਿੰਬਾ ਨੇ ਉਪਰਾਮਤਾ ਦਿਖਾਈ।

ਮੇਘਾਨ੍ਧਕਾਰਵृष੍ਟਗ੍ਨਿਪਰ੍ਵਤਾਦ੍‌ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਦਰਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਸੈਨ੍ਯਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਧ੍ਵਜਸ਼ਾਲਿਨਾਂ ।। ੨੪੧.

ਬੱਦਲ, ਅੰਧਕਾਰ, ਵਰਖਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ, ਫੌਜ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ।

ਛਿਨ੍ਨਪਾਟਿਤਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਂਸृਤਾਨਾਂ ਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਇਤੀਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਂ ਦ੍ਵਿषਤਾਮ੍ਭੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਕੱਟੇ, ਫਾਟੇ, ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਦੂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਰਾਮੋਕ੍ਤੋਕ੍ਤਾ ਮਥਾ ਨੀਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਨृਣਾਂ ਵਦੇ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਗਰ੍ਗਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ ।। ੨੪੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ, ਰਾਜਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਲਕਸ਼ਣ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਗਰਗ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ।

ਸਮੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਪੁਂਸਾਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ । ਏਕਾਧਿਕੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੩.

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਇੱਕ ਵਧ, ਦੋ ਚਿੱਟੇ, ਤਿੰਨ ਗਹਿਰੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਤਯਾ । ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਨਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ ।। ੨੪੩.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਟਕਦੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਝੁਕਦੇ, ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸੁਭਰਤਾ।

ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯੋ ਵਿਪੁਲਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਤ੍ਰਿषੁ । ਚਤੁਰ੍ਲ੍ਲੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਯਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ਚਤੁਃਸਮਃ ।। ੨੪੩.

ਮਰਦ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ।

ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਸ੍ਨੇਹੋ ਨਵਾਮਲਃ । ਦਸ਼ਪਦ੍ਮੋ ਦਸ਼ਵ੍ਯੂਹੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ।। ੨੪੩.

ਚਾਰ ਰਾਨਾਂ, ਚਾਰ ਦੰਦ, ਸੱਤ ਤੇਲ, ਨੌਂ ਸਾਫ, ਦਸ ਕਮਲ, ਦਸ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਘੇਰਾ।

षਡੁਨ੍ਨਤੋऽष੍ਟਵਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਸ੍ਨਹੋ ਨਵਾਮਲਃ । ਦਸ਼ਪਦ੍ਮੋ ਦਸ਼ਵ੍ਯੂਹੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੪੩.

ਛੇ ਉਭਰੇ, ਅੱਠ ਹਿੱਸੇ, ਸੱਤ ਤੇਲ, ਨੌਂ ਸਾਫ, ਦਸ ਕਮਲ, ਦਸ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਘੇਰਾ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ षੋਡਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯੇਕਾਧਿਕੋ ਮਤਃ ।। ੨੪੩.

ਚੌਦਾਂ ਬਰਾਬਰ ਜੋੜੇ, ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਮ ਇੱਕ ਵਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

ਤਾਰਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਦਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਲਕਃ । ਗਾਮ੍ਬੀਰਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਭਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚੈਕਂ ਤ੍ਰਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੨੪੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਾਂ; ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ, ਦੋ ਚਿੱਟੇ; ਗਹਿਰਾ, ਤਿੰਨ ਕੰਨ, ਨਾਭੀ; ਇੱਕ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ।

ਅਨਸੂਯਾ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਤਾ । ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਪृਹਾ ਤ੍ਵਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਮਨਾਯਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਤਾ ।। ੨੪੩.

ਨਿਰਵੈਰ, ਦਇਆ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ, ਪਵਿਤਰਤਾ, ਇੱਛਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਆਸਾਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ।

ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृषਣੋ ਭੁਜਯੋਰ੍ਨਰਃ । ਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਜਾਤਿਵਰ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸਾ ਯਸ਼ਸਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।। ੨੪੩.

ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਟਕਦੇ, ਮਰਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ; ਦਿਸ਼ਾ, ਜਨਮ, ਵਰਗ, ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ।

ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਕਵ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਬਲੀਮਾਨ੍ਨਰਸ੍ਤ੍ਵਸੌ । ਉਦਰੇ ਬਲਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਨਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਨਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ; ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ; ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣ।

ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਞ੍ਚ ਗੁਰੂਣਾਂ ਪ੍ਰਣਤਸ੍ਤੁ ਯਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਕਾਲਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞੋऽਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੪੩.

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰੋ ਲਲਾਟਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵਿਲੇਖਵਾਨ੍ । ਦ੍ਵੌ ਪਾਣੀ ਦ੍ਵੌ ਤਥਾ ਪਾਦੌ ਧ੍ਵਜਚ੍ਛਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤੌ ।। ੨੪੩.

ਜਿਸ ਨੇ ਛਾਤੀ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥ ਤੇ ਦੋ ਪੈਰ ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਣ।

ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਹृਦਯਂ ਪृष੍ਠਂ ਕਟਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚਤੁਃਸਮਂ । षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਹ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਸ਼੍ਚਤੁष੍ਕਿष੍ਕੁਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ, ਦਿਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਹਨ; ਉਚਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਤੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ।

ਦ੍ਰਂष੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਾਸ਼੍ਚਤੁਃਕृष੍ਣਂ ਵਦਾਮਿ ਤੇ । ਨੇਤ੍ਰਤਾਰੌ ਬ੍ਰੁਵੌ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੩.

ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦੰਦ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਕਾਲੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰ, ਭੰਵ, ਦਾਡ਼ੀ ਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਕਾਲੇ ਹਨ।

ਨਾਸਾਯਾਂ ਵਦਨੇ ਸ੍ਵੇਦੇ ਕਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ਵਿਡਗਨ੍ਧਕਃ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਙ੍ਘੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਦਹ੍ਰਸ੍ਵਕਂ ।। ੨੪੩.

ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੰਦ ਬੂ; ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਗਲ, ਅਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯਹ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਨਖਕੇਸ਼ਦ੍ਵਿਜਤ੍ਵਚਃ । ਹਨੂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਲਲਾਟੇ ਚ ਨਾਸਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ।। ੨੪੩.

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਨਖ, ਵਾਲ, ਦੰਦ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੁਜਾਤੀ ਹਨ; ਜਬੜੇ, ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਨੱਕ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।