ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਯਵ੍ਯਯੌ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਰਮਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਤषੇਧਨਂ । ਵ੍ਯਸਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਰਾਜ੍ਯਰਾਜਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ, ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯਮਾਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦਂ ਇਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਧਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਹਨਂ ਪ੍ਰਜਯਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਚਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾ ਪ੍ਰਜਾ । ਪ੍ਰ੍ਜਾਨਾਮਾਪਦਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕੋषਦਣ੍ਡਯੋਃ ।। ੨੪੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖਜਾਨਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦਿਹ ਦੁਰ੍ਦ੍ਦਿਨਂ । ਤੂष੍ਣੀਂ ਯੁਦ੍ਧਂ ਜਨਤ੍ਰਾਣਂ ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਯੁੱਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਮਨ੍ਤਾਦਿ ਕृਤੇ ਦੋषੇ ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਰਣਂ ਦਾਨਂ ਪ੍ਰ੍ਜਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਜੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਮੁਸੀਬਤ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸ੍ਕਾਰਭੂषਣਂ । ਕੋषਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਕੋषਮੂਲੋ ਹਿ ਭੂਪਤਿਃ ।। ੨੪੧.

ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਖਜਾਨੇ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਖਜਾਨੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਾਵਨੀਹੇਮਸਾਧਨਂ ਰਿਪੁਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਦੂਰਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਦਣ੍ਡਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਧਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਅਮਿਤ੍ਰਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਪਿ । ਧਨਾਦ੍ਯੈਰੁਪਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਾਚ ਸਵ੍ਯਸਨੀ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੇਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਰਾਜਾ ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਖਾਈ, ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮृਗਯਾ ਦ੍ਯੂਤਂ ਵ੍ਯਸਨਾਨਿ ਮਹੀਪਤੇਃ । ਆਲਸ੍ਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਦਰ੍ਪਃ ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਦ੍ਵੈਧਕਾਰਿਤਾ ।। ੨੪੧.

ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਲਸ, ਜਿੱਦ, ਘਮੰਡ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਫ਼ੁਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਪਦਿष੍ਟਞ੍ਚ ਸਚਿਵਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਅਨਾਵृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਪੀਡਾਦੀ ਰਾष੍ਟ੍ਰਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਆਦਿ ਰਾਜ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਤ੍ਵਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਤਾ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਯਾ ਸੇਨਯਾ ਨਦ੍ਧਂ ਦੁਰ੍ਗਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਖਾਈਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫੌਜ ਘੱਟ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਯੀਕृਤਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋऽਪ੍ਰਜਿਤੋऽਸਞ੍ਚਿਤਸ੍ਤਥਾ । ਦषਿਤੋ ਦਰਸਂਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕੋषਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜਦੋਂ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚ ਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ।

ਉਪਰੁਦ੍ਧਂ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋऽਪ੍ਤਮਮਾਨਿਤਵਿਮਾਨਿਤਂ । ਅਭੂਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਦੂਰਾਯਾਤਨ੍ਨਵਾਗਤਂ ।। ੨੪੧.

ਫੌਜ ਜਦੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ, ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇ, ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਥੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਰੋਂ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇ—

ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਪ੍ਰਹਤਾਗ੍ਰਤਰਨ੍ਤਥਾ । ਆਸ਼ਾਨਿਰ੍ਵੇਦਭੂਯਿष੍ਠਮਨृਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੇਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਮੀਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਆਵੇ—

ਕਲਤ੍ਰਗਰ੍ਭਨ੍ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਪਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵੀਵਧਾਸਾਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੂਲਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕਰਕੇ ਫੌਜ ਵਿੱਖਰ ਜਾਵੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਫੁਟ ਪੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ—

ਅਸ੍ਵਾਮ੍ਯਸਂਹਤਂ ਵਾਪਿ ਭਿਨ੍ਨਕੂਟਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਦੁष੍ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਾਹਮਰ੍ਥਞ੍ਚ ਬਲਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਤਾਰਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਫੜੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਫੌਜ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ।

ਦੈਵੋਪਪੀਡਿਤਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਲੇਨ ਚ । ਕਾਮਕੋਧਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਮੁਤ੍ਸਾਹਾਦਰਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮਿੱਤਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸਮਤ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹਾਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ—

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦੂषਣਂ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਦਣ੍ਡਯੋਃ । ਕਾਮਜਂ ਮृਗਯਾ ਦ੍ਯੂਤਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਪਾਨਕਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੪੧.

ਧਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰੁਖਾਈ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍‌ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਪਰਂ ਲੋਕੇ ਉਦ੍ਵੇਜਨਮਨਰ੍ਥਕਂ । ਅਸਿਦ੍ਧਸਾਧਨਂ ਦਣ੍ਡਸ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਨਯੋਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੪੧.

ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰੁਖਾ ਬੋਲਨਾ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ; ਸਜ਼ਾ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿਆਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਵਾਨ੍ ਨृਪਃ । ਭੂਤਾਨ੍ਯੁਦ੍ਵੇਜ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਦ੍ਵਿषਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰੁਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਕੋਲ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਵृਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਤ੍ਰਵਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਦੂष੍ਯਸ੍ਯ ਦੂषਣਾਰ੍ਥਞ੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਮਹੀਯਸਃ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੰਦੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨੀਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰਰ੍ਥਦੂषਣਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਾਨਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਨੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮृਗਯਾਤੋऽਰਿਤਃ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਸਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਮਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਤਬ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਥਂ ਮृਗਯਾਂ ਵਿਚਰੇਦ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਵਨੇ । ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਾਦਿ ਦ੍ਯੂਤੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਲਹਾਦਿਕਂ ।। ੨੪੧.

ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੂਆ ਧਰਮ, ਧਨ, ਜਾਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਾਤਿਪਾਤੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਪੀਡਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਭ੍ਵੇਤ੍ । ਪਾਨਦੋषਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੨੪੧.

ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ—ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵਾਰਨਿਵੇਸ਼ਜ੍ਞੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਰਿਪੁਂ ਜਯੇਤ੍ । ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵਾਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਕੋषਂ ਨृਪਤੇਰ੍ਗृਹਂ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਫੌਜੀ ਡੇਰੇ ਲਾਉਣ ਤੇ ਸ਼ਗਨ ਪਛਾਣਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਡੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੌਲੀਭੂਤਂ ਸ਼੍ਰੇਣਿਸੁਹृਦ੍‌ਦ੍ਵਿषਦਾਟਵਿਕਂ ਬਲਂ । ਰਾਜਹਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮਾਵृਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮੁੱਖ ਫੌਜ—ਵਪਾਰੀ, ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੈਨ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਃ ਸੇਨਾਪਤਿਪੁਰਃਸਰਃ । ਪਰਿਭ੍ਰਮੇਚ੍ਚਤ੍ਵਰਾਂਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਲੇਨ ਵਹਿਰ੍ਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ।। ੨੪੧.

ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲ ਦਾਅਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹੇ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਕਾ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦਰਸੀਮਾਨ੍ਤਚਾਰਿਣਃ । ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਚ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵ ਏਵੋਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੨੪੧.

ਸীমਾ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।