ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਃ ਸ੍ਮृਤਿਮਾਨ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਨਿष੍ਠਿਤਃ । ਅਬ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾਂ ਨृਪਤੇਰ੍ਦੂਤੋ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਿੜਰ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ — ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਤੋ ਹੀਨੋ ਦੂਤਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੪੧.

ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪੁਰਂ ਸ਼ਤ੍ਰੋਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਚ੍ਚ ਨ ਸ਼ਂਸਦਂ। ਕਾਲਮੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਮਨੁਜ੍ਞਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੋषਮਿਤ੍ਰਬਲਾਨਿ ਚ । ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ ਦृष੍ਟਿਗਾਤ੍ਰਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।। ੨੪੧.

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਖਜਾਨਾ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ । ਤਪਸ੍ਵਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਪੇਤੈਃ ਸੁਚਰੈਃ ਸਹ ਸਂਵਸੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਣ।

ਚਰਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਦੂਤਃ ਸ੍ਯਾਦਪ੍ਰ੍ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਬਣਿਕ੍ ਕृषੀਬਲੋ ਲਿਙ੍ਗੀ ਬਿਕ੍ਸ਼ੁਕਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚਰਾਃ ।। ੨੪੧.

ਚਰ (ਜਾਸੂਸ) ਖੁਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਚਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜਦੂਰ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ ਆਦਿ ਜਾਸੂਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਾਯਾਦਰਿਂ ਵ੍ਯਸਨਿਨਂ ਨਿष੍ਫਲੇ ਦੂਤਚੇष੍ਟਿਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਵ੍ਯਸਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਕੁਦਰਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ।

ਅਨਯਾਦ੍ਵ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਹੁਤਾਸ਼ਨੋ ਜਲਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਂ ਮਰਕਂ ਤਥਾ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਰੋਗ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ।

ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਦੈਵਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਮਾਨੁषਂ ਪਰਂ। ਦੈਵਂ ਪੁਰੁषਕਾਰੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ੍ਨਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ। ਦੈਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਥਾਪਿਤੇਨ ਨੀਤ੍ਯਾ ਚ ਮਾਨੁषਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਹਰੇਤ੍ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਫਲਾਵਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਨੁष੍ਠਾਨਮਾਯਤਿਃ ।। ੨੪੧.

ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਲਾਹ, ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਆਯਵ੍ਯਯੌ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਰਮਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਤषੇਧਨਂ । ਵ੍ਯਸਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਰਾਜ੍ਯਰਾਜਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ, ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯਮਾਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦਂ ਇਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਧਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਹਨਂ ਪ੍ਰਜਯਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਚਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾ ਪ੍ਰਜਾ । ਪ੍ਰ੍ਜਾਨਾਮਾਪਦਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕੋषਦਣ੍ਡਯੋਃ ।। ੨੪੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖਜਾਨਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦਿਹ ਦੁਰ੍ਦ੍ਦਿਨਂ । ਤੂष੍ਣੀਂ ਯੁਦ੍ਧਂ ਜਨਤ੍ਰਾਣਂ ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਯੁੱਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਮਨ੍ਤਾਦਿ ਕृਤੇ ਦੋषੇ ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਰਣਂ ਦਾਨਂ ਪ੍ਰ੍ਜਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਜੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਮੁਸੀਬਤ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸ੍ਕਾਰਭੂषਣਂ । ਕੋषਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਕੋषਮੂਲੋ ਹਿ ਭੂਪਤਿਃ ।। ੨੪੧.

ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਖਜਾਨੇ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਖਜਾਨੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਾਵਨੀਹੇਮਸਾਧਨਂ ਰਿਪੁਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਦੂਰਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਦਣ੍ਡਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਧਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਅਮਿਤ੍ਰਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਪਿ । ਧਨਾਦ੍ਯੈਰੁਪਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਾਚ ਸਵ੍ਯਸਨੀ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੇਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਰਾਜਾ ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਖਾਈ, ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮृਗਯਾ ਦ੍ਯੂਤਂ ਵ੍ਯਸਨਾਨਿ ਮਹੀਪਤੇਃ । ਆਲਸ੍ਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਦਰ੍ਪਃ ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਦ੍ਵੈਧਕਾਰਿਤਾ ।। ੨੪੧.

ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਲਸ, ਜਿੱਦ, ਘਮੰਡ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਫ਼ੁਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇਪਦਿष੍ਟਞ੍ਚ ਸਚਿਵਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਅਨਾਵृष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਪੀਡਾਦੀ ਰਾष੍ਟ੍ਰਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਆਦਿ ਰਾਜ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਤ੍ਵਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਤਾ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਯਾ ਸੇਨਯਾ ਨਦ੍ਧਂ ਦੁਰ੍ਗਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਖਾਈਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫੌਜ ਘੱਟ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਯੀਕृਤਃ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋऽਪ੍ਰਜਿਤੋऽਸਞ੍ਚਿਤਸ੍ਤਥਾ । ਦषਿਤੋ ਦਰਸਂਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕੋषਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜਦੋਂ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚ ਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ।

ਉਪਰੁਦ੍ਧਂ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋऽਪ੍ਤਮਮਾਨਿਤਵਿਮਾਨਿਤਂ । ਅਭੂਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਦੂਰਾਯਾਤਨ੍ਨਵਾਗਤਂ ।। ੨੪੧.

ਫੌਜ ਜਦੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ, ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇ, ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਥੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਰੋਂ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇ—

ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਪ੍ਰਹਤਾਗ੍ਰਤਰਨ੍ਤਥਾ । ਆਸ਼ਾਨਿਰ੍ਵੇਦਭੂਯਿष੍ਠਮਨृਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੇਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਮੀਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਆਵੇ—

ਕਲਤ੍ਰਗਰ੍ਭਨ੍ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਪਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵੀਵਧਾਸਾਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੂਲਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕਰਕੇ ਫੌਜ ਵਿੱਖਰ ਜਾਵੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਫੁਟ ਪੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ—

ਅਸ੍ਵਾਮ੍ਯਸਂਹਤਂ ਵਾਪਿ ਭਿਨ੍ਨਕੂਟਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਦੁष੍ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਾਹਮਰ੍ਥਞ੍ਚ ਬਲਵ੍ਯਸਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਤਾਰਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਫੜੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਫੌਜ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ।

ਦੈਵੋਪਪੀਡਿਤਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਲੇਨ ਚ । ਕਾਮਕੋਧਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਮੁਤ੍ਸਾਹਾਦਰਿਭਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮਿੱਤਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸਮਤ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹਾਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ—

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦੂषਣਂ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਦਣ੍ਡਯੋਃ । ਕਾਮਜਂ ਮृਗਯਾ ਦ੍ਯੂਤਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਪਾਨਕਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੪੧.

ਧਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰੁਖਾਈ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਹਨ।