ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਖਨ੍ਯਾਕਰਬਲਾਦਾਨਂ ਸ਼ੁਨ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਨਿਵੇਸ਼ਨਂ । ਅष੍ਟਵਰ੍ਗਮਿਮਂ ਰਾਜਾ ਸਾਧੁਵृਤ੍ਤੋऽਨੁਪਾਲਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਖਾਣ, ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਸਾਈ ਕਰੇ। ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇਹ ਅਠ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਏ।

ਆਮੁਕ੍ਤਿਕੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਪੌਰੇਬ੍ਯੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਾਤ੍ । ਪृਥਿਵੀਪਤਿਲੋਭਾਚ੍ਚ ਚਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਯਂ ।। ੨੩੯.

ਛੁਪੇ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ — ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਹਨ।

ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯੈਤਦ੍ਭ੍ਯਂ ਕਾਲੇ ਆਦਦੀਤ ਕਰਂ ਨृਪਃ । ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਂ ਵਾਹ੍ਯਂ ਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਟੈਕਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਏ।

ਦਡ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਦਣ੍ਡਯੇਦ੍ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਂ ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚਃਵਿषਾਦਿਤਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਨ੍ਨ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਸ਼ਕ੍ਤਿਭ੍‌ਯਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਵਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯੋ ਜਿਤੋ ਦੇਵਪੁਰੋਧਸਾ ।। ੨੪੧.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤਬ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਕਵਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤੇਹ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਨਾਨਾਪ੍ਤੈਰ੍ਨ੍ਨਾਬਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਾਰਮ੍ਭਵृਤ੍ਤੀਨਾਂ ਕੁਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦृਤੇ ਫਲਂ ।। ੨੪੧.

ਇੱਥੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਅਰ੍ਥਦ੍ਵੈਧਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦੇਹਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੨੪੧.

ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਵਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ — ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।

ਸਹਾਯਾਃ ਸਾਧਨੋਪਾਯਾ ਵਿਭਾਗੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਃ । ਵਿਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਪਞਢ੍ਚਾਨ੍ਨੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਸਾਥੀ, ਸਾਧਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਉਪਾਅ — ਇਹ ਪੰਜ ਸਲਾਹ ਦੇ ਮੂਲ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਤਥਾ ਕਰਣਪਾਟਵਂ । ਸਹਾਯੋਤ੍ਥਾਨਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ — ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਮਦਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਕਾਮਸ਼੍ਚ ਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਲਪਿਤਾਨਿ ਚ । ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਾਃ ਕਾਮਿਨ੍ਯੋ ਰਮਤਾਨ੍ਤਥਾ ।। ੨੪੧.

ਅਹੰਕਾਰ, ਬੇਧਿਆਨਤਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ-ਸੁੱਤੇ ਬੋਲਣ — ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਔਗੁਣ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ।

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਃ ਸ੍ਮृਤਿਮਾਨ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਨਿष੍ਠਿਤਃ । ਅਬ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾਂ ਨृਪਤੇਰ੍ਦੂਤੋ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਿੜਰ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ — ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਤੋ ਹੀਨੋ ਦੂਤਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੪੧.

ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪੁਰਂ ਸ਼ਤ੍ਰੋਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਚ੍ਚ ਨ ਸ਼ਂਸਦਂ। ਕਾਲਮੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਮਨੁਜ੍ਞਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੋषਮਿਤ੍ਰਬਲਾਨਿ ਚ । ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ ਦृष੍ਟਿਗਾਤ੍ਰਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।। ੨੪੧.

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਖਜਾਨਾ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ । ਤਪਸ੍ਵਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਪੇਤੈਃ ਸੁਚਰੈਃ ਸਹ ਸਂਵਸੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਣ।

ਚਰਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਦੂਤਃ ਸ੍ਯਾਦਪ੍ਰ੍ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਬਣਿਕ੍ ਕृषੀਬਲੋ ਲਿਙ੍ਗੀ ਬਿਕ੍ਸ਼ੁਕਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚਰਾਃ ।। ੨੪੧.

ਚਰ (ਜਾਸੂਸ) ਖੁਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਚਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜਦੂਰ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ ਆਦਿ ਜਾਸੂਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਾਯਾਦਰਿਂ ਵ੍ਯਸਨਿਨਂ ਨਿष੍ਫਲੇ ਦੂਤਚੇष੍ਟਿਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਵ੍ਯਸਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਕੁਦਰਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ।

ਅਨਯਾਦ੍ਵ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਹੁਤਾਸ਼ਨੋ ਜਲਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਂ ਮਰਕਂ ਤਥਾ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਰੋਗ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ।

ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਦੈਵਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਮਾਨੁषਂ ਪਰਂ। ਦੈਵਂ ਪੁਰੁषਕਾਰੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ੍ਨਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ। ਦੈਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਥਾਪਿਤੇਨ ਨੀਤ੍ਯਾ ਚ ਮਾਨੁषਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਹਰੇਤ੍ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਫਲਾਵਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਨੁष੍ਠਾਨਮਾਯਤਿਃ ।। ੨੪੧.

ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਲਾਹ, ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਆਯਵ੍ਯਯੌ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਰਮਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਤषੇਧਨਂ । ਵ੍ਯਸਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਰਾਜ੍ਯਰਾਜਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ, ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯਮਾਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ੍ਮਦਂ ਇਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਹਿਰਣ੍ਯਧਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਹਨਂ ਪ੍ਰਜਯਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਕਪੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਚਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਸਵ੍ਯਸਨਾ ਪ੍ਰਜਾ । ਪ੍ਰ੍ਜਾਨਾਮਾਪਦਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕੋषਦਣ੍ਡਯੋਃ ।। ੨੪੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖਜਾਨਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦਿਹ ਦੁਰ੍ਦ੍ਦਿਨਂ । ਤੂष੍ਣੀਂ ਯੁਦ੍ਧਂ ਜਨਤ੍ਰਾਣਂ ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਯੁੱਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਮਨ੍ਤਾਦਿ ਕृਤੇ ਦੋषੇ ਨਸ਼੍ਯੇਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਰਣਂ ਦਾਨਂ ਪ੍ਰ੍ਜਾਮਿਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੪੧.

ਜੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਖੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਮੁਸੀਬਤ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮਕਾਮਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸ੍ਕਾਰਭੂषਣਂ । ਕੋषਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਕੋषਮੂਲੋ ਹਿ ਭੂਪਤਿਃ ।। ੨੪੧.

ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਖਜਾਨੇ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਖਜਾਨੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਿਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਰਾਵਨੀਹੇਮਸਾਧਨਂ ਰਿਪੁਮਰ੍ਦ੍ਦਨਂ । ਦੂਰਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਦਣ੍ਡਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਮਿੱਤਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਧਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਅਮਿਤ੍ਰਂ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯਪਿ । ਧਨਾਦ੍ਯੈਰੁਪਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਾਦ੍ਧਰੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਾਚ ਸਵ੍ਯਸਨੀ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚ ਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੇਵ ਚ ।। ੨੪੧.

ਰਾਜਾ ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਖਾਈ, ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਭਰਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।