ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਢ੍ਯਂ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ਬਦਂ । ਆਯਤਿਕ੍ਸ਼ਮਮਦ੍ਵੈਧਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਤ੍ਕੁਲ ।। ੨੩੯.

ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨਿਆਪੂਰਕ ਤੇ ਅਟੱਲ — ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੂਰਾਦੇਵਾਭਿਗਮਨਂ ਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਹृਦਯਾਨੁਗਾ । ਵਾਕ੍‌ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਿਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਮਤਲਬ ਤੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਫਲਂ । ਔਰਸਂ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਂ੧੬ ਤਥਾ ਵਂਸ਼ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਜੋੜ, ਪੱਕਾ ਜੋੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਜੋੜ।

ਰਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਵ੍ਸਸਨੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ । ਮਿਤ੍ਰੇ ਗੁਣਾਃ ਸਤ੍ਯਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਾਨਸੁਖਦੁਃਖਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਨੁਜੀਵਿਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਸੇਵੀ ਸੇਵੇਤ ਭੂਪਤਿਂ । ਦਕ੍ਸ਼ਤਾ ਭਦ੍ਰਤਾ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ, ਢਿੱਲ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸ਼ੀਲਭੁਤ੍ਸਾਹੋ ਮਣ੍ਡਯਤ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਂ । ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਾਸੀਤ ਰਾਜਾਨਂ ਸੇਵਕੋ ਨਯਾਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਮਂ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯ੍ਯਮੌਦ੍ਧਤ੍ਯਂ ਮਤ੍ਸਰਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਵਿਗृਹ੍ਯ ਕਥਨਂ ਭृਤ੍ਯੋ ਨ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਜ੍ ਜ੍ਯਾਯਸਾ ਸਹ ।। ੨੩੯.

ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਘਮੰਡ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਹ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਨ ਚ ਭਰ੍ਤ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ । ਰਕ੍ਤਾਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਮੀਹੇਤ੍ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨृਪਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਨਮੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਆਜੀਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਰਾਜਾ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਆਯਦ੍ਵਾਰੇषੁ ਚਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਨਂ ਚਾਦਦਤੀਤਿ ਚ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਭ ਲਈ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦੁਦ੍ਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਆਨ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਸੁ । ਕृषਿਰ੍ਵ੍ਵਣਿਕ੍ਪਥੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਸੇਤੁਃ ਕੁਞ੍ਜਰਬਨ੍ਧਨਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਚੁਸਤ ਨਿਗਰਾਨ ਲਾਏ: ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਕਿਲੇ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ।

ਖਨ੍ਯਾਕਰਬਲਾਦਾਨਂ ਸ਼ੁਨ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਨਿਵੇਸ਼ਨਂ । ਅष੍ਟਵਰ੍ਗਮਿਮਂ ਰਾਜਾ ਸਾਧੁਵृਤ੍ਤੋऽਨੁਪਾਲਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਖਾਣ, ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਸਾਈ ਕਰੇ। ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇਹ ਅਠ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਏ।

ਆਮੁਕ੍ਤਿਕੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਪੌਰੇਬ੍ਯੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਾਤ੍ । ਪृਥਿਵੀਪਤਿਲੋਭਾਚ੍ਚ ਚਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਯਂ ।। ੨੩੯.

ਛੁਪੇ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ — ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਹਨ।

ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯੈਤਦ੍ਭ੍ਯਂ ਕਾਲੇ ਆਦਦੀਤ ਕਰਂ ਨृਪਃ । ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਂ ਵਾਹ੍ਯਂ ਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਟੈਕਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਏ।

ਦਡ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਦਣ੍ਡਯੇਦ੍ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਂ ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚਃਵਿषਾਦਿਤਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਨ੍ਨ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਸ਼ਕ੍ਤਿਭ੍‌ਯਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਵਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯੋ ਜਿਤੋ ਦੇਵਪੁਰੋਧਸਾ ।। ੨੪੧.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤਬ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਕਵਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤੇਹ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਨਾਨਾਪ੍ਤੈਰ੍ਨ੍ਨਾਬਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਾਰਮ੍ਭਵृਤ੍ਤੀਨਾਂ ਕੁਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦृਤੇ ਫਲਂ ।। ੨੪੧.

ਇੱਥੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਅਰ੍ਥਦ੍ਵੈਧਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦੇਹਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੨੪੧.

ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਵਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ — ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।

ਸਹਾਯਾਃ ਸਾਧਨੋਪਾਯਾ ਵਿਭਾਗੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਃ । ਵਿਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਪਞਢ੍ਚਾਨ੍ਨੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਸਾਥੀ, ਸਾਧਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਉਪਾਅ — ਇਹ ਪੰਜ ਸਲਾਹ ਦੇ ਮੂਲ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਤਥਾ ਕਰਣਪਾਟਵਂ । ਸਹਾਯੋਤ੍ਥਾਨਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ — ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਮਦਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਕਾਮਸ਼੍ਚ ਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਲਪਿਤਾਨਿ ਚ । ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਾਃ ਕਾਮਿਨ੍ਯੋ ਰਮਤਾਨ੍ਤਥਾ ।। ੨੪੧.

ਅਹੰਕਾਰ, ਬੇਧਿਆਨਤਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ-ਸੁੱਤੇ ਬੋਲਣ — ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਔਗੁਣ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ।

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਃ ਸ੍ਮृਤਿਮਾਨ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਨਿष੍ਠਿਤਃ । ਅਬ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾਂ ਨृਪਤੇਰ੍ਦੂਤੋ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਿੜਰ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ — ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਤੋ ਹੀਨੋ ਦੂਤਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੪੧.

ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪੁਰਂ ਸ਼ਤ੍ਰੋਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਚ੍ਚ ਨ ਸ਼ਂਸਦਂ। ਕਾਲਮੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਮਨੁਜ੍ਞਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਛਿਦ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੋਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੋषਮਿਤ੍ਰਬਲਾਨਿ ਚ । ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ ਦृष੍ਟਿਗਾਤ੍ਰਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।। ੨੪੧.

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਖਜਾਨਾ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ । ਤਪਸ੍ਵਿਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਪੇਤੈਃ ਸੁਚਰੈਃ ਸਹ ਸਂਵਸੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਣ।

ਚਰਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਦੂਤਃ ਸ੍ਯਾਦਪ੍ਰ੍ਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਬਣਿਕ੍ ਕृषੀਬਲੋ ਲਿਙ੍ਗੀ ਬਿਕ੍ਸ਼ੁਕਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚਰਾਃ ।। ੨੪੧.

ਚਰ (ਜਾਸੂਸ) ਖੁਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਚਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜਦੂਰ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ ਆਦਿ ਜਾਸੂਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਾਯਾਦਰਿਂ ਵ੍ਯਸਨਿਨਂ ਨਿष੍ਫਲੇ ਦੂਤਚੇष੍ਟਿਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਵ੍ਯਸਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਪਤੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਕੁਦਰਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ।

ਅਨਯਾਦ੍ਵ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਸਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ । ਹੁਤਾਸ਼ਨੋ ਜਲਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਂ ਮਰਕਂ ਤਥਾ ।। ੨੪੧.

ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਰੋਗ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ।

ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਦੈਵਂ ਵ੍ਯਸਨਂ ਮਾਨੁषਂ ਪਰਂ। ਦੈਵਂ ਪੁਰੁषਕਾਰੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ੍ਨਯੇਤ੍ ।। ੨੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ। ਦੈਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।