ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਸ੍ਯਾਕਰਵਤੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਖਨਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਗੋਹਿਤਾ ਭੂਰਿਸਲਿਲਾ ਪੁਨ੍ਯੈਰ੍ਜਨਪਦੈਰ੍ਯੁਤਾ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪਜਾਊ, ਨੇਕ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।

ਰਮ੍ਯਾ ਸਕੁਞ੍ਜਰਬਲਾ ਵਾਰਿਸ੍ਥਲਪਥਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਅਦੇਵਮਾਤृਕਾ ਚੇਤਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਭੂਰਿਭੂਤਯੇ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ, ਪਾਣੀ, ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ — ਵੱਡੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰਕਾਰੁਵਣਿਕ੍‌ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਹਾਰਮ੍ਭਃ ਕृषੀਬਲਃ । ਸਾਨੁਰਾਗੋ ਰਿਪੁਦ੍ਵੇषੀ ਪੀੜਾਸਹਕਰਃ ਪृਥੁਃ ।। ੨੩੯.

ਜਿੱਥੇ ਮਜਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵੱਧ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਪਿਆਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ — ਉਹ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨਾਦੇਸ਼੍ਯੈਃ ਸਮਾਕੀਰ੍ਣੋ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਃ ਪਸ਼ੁਮਾਨ੍ ਬਲੀ । ਈਦृਕ੍‌ਜਨਪਦਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋऽਮੂਰ੍ਖਵ੍ਯਸਨਿਨਾਯਕਃ।। ੨੩੯.

ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ, ਤਾਕਤ — ਉਹ ਜਨਪਦ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ।

ਪृਥੁਸੀਮਂ ਮਹਾਖਾਤਮੁਚ੍ਚਪ੍ਰਾਕਾਰਤੋਰਣਂ । ਪੁਰਂ ਸਮਾਵਸੇਚ੍ਛੈਲਸਰਿਨ੍ਮਰੁਵਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੨੩੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀ ਹੱਦ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਲਵਦ੍ਧਾਨ੍ਯਧਨਵਦ੍‌ਦੁਰ੍ਗਂ ਕਾਲਸਹਂ ਮਹਤ੍ । ਔਦਕਂ ਪਾਰ੍ਵਤਂ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਮੈਰਿਣਂ ਧਨ੍ਵਿਨਂ ਚ षਟ੍ ।। ੨੩੯.

ਕਿਲਾ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ: ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜੀ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਰੇਤਲਾ, ਦਲਦਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲਾ।

ਈਪ੍ਸਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਃ ਪਿਤृਪੈਤਾਮ੍ਹੋਚਿਤਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੋ ਵ੍ਯਯਸਹਃ ਕੋषੋ ਧਰ੍ਮਾਦਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੨੩੯.

ਖਜਾਨਾ, ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪੂਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ, ਖਰਚਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ — ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੋ ਵਸ਼੍ਯਃ ਸਂਹਤੋ ਦਤ੍ਤਵੇਤਨਃ । ਵਿਖ੍ਯਾਤਪੌਰੁषੋ ਜਨ੍ਯਃ ਕੁਸ਼ਲਃ ਸ਼ਕੁਨੈਰ੍ਵृਤਃ ।। ੨੩੯.

ਜੋ ਪੂਰਖਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ, ਇਕੱਠਾ, ਮਜਦੂਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੌਰਤ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ — ਉਹ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਪ੍ਰਹਰਣੋਪੇਤੋ ਨਾਨਾਯੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ਾਰਦਃ । ਨਾਨਾਯੋਧਸਮਾਕੀਰ੍ਣੋ ਨੀਰਾਜਿਤਹਯਦ੍ਵਿਪਃ ।। ੨੩੯.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਜੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।

ਪ੍ਰਵਾਸਾਯਾਸਦੁਃਖੇषੁ ਯੁਦ੍ਧੇषੁ ਚ ਕृਤਸ਼੍ਰਮਃ । ਅਦ੍ਵੈਧਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਪਯੋ ਦਣ੍ਡੋ ਦਣ੍ਡਵਤਾਂ ਮਤਃ ।। ੨੩੯.

ਪਰਦੇਸ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਸਜ਼ਾ ਨਿਆਂਪੂਰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਢ੍ਯਂ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ਬਦਂ । ਆਯਤਿਕ੍ਸ਼ਮਮਦ੍ਵੈਧਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਤ੍ਕੁਲ ।। ੨੩੯.

ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨਿਆਪੂਰਕ ਤੇ ਅਟੱਲ — ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੂਰਾਦੇਵਾਭਿਗਮਨਂ ਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਹृਦਯਾਨੁਗਾ । ਵਾਕ੍‌ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਿਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਮਤਲਬ ਤੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਫਲਂ । ਔਰਸਂ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਂ੧੬ ਤਥਾ ਵਂਸ਼ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਜੋੜ, ਪੱਕਾ ਜੋੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਜੋੜ।

ਰਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਵ੍ਸਸਨੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ । ਮਿਤ੍ਰੇ ਗੁਣਾਃ ਸਤ੍ਯਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਾਨਸੁਖਦੁਃਖਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਨੁਜੀਵਿਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਸੇਵੀ ਸੇਵੇਤ ਭੂਪਤਿਂ । ਦਕ੍ਸ਼ਤਾ ਭਦ੍ਰਤਾ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ, ਢਿੱਲ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸ਼ੀਲਭੁਤ੍ਸਾਹੋ ਮਣ੍ਡਯਤ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਂ । ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਾਸੀਤ ਰਾਜਾਨਂ ਸੇਵਕੋ ਨਯਾਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਮਂ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯ੍ਯਮੌਦ੍ਧਤ੍ਯਂ ਮਤ੍ਸਰਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਵਿਗृਹ੍ਯ ਕਥਨਂ ਭृਤ੍ਯੋ ਨ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਜ੍ ਜ੍ਯਾਯਸਾ ਸਹ ।। ੨੩੯.

ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਘਮੰਡ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਹ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਨ ਚ ਭਰ੍ਤ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ । ਰਕ੍ਤਾਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਮੀਹੇਤ੍ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨृਪਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਨਮੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਆਜੀਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਰਾਜਾ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਆਯਦ੍ਵਾਰੇषੁ ਚਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਨਂ ਚਾਦਦਤੀਤਿ ਚ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਭ ਲਈ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦੁਦ੍ਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਆਨ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਸੁ । ਕृषਿਰ੍ਵ੍ਵਣਿਕ੍ਪਥੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਸੇਤੁਃ ਕੁਞ੍ਜਰਬਨ੍ਧਨਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਚੁਸਤ ਨਿਗਰਾਨ ਲਾਏ: ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਕਿਲੇ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ।

ਖਨ੍ਯਾਕਰਬਲਾਦਾਨਂ ਸ਼ੁਨ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਨਿਵੇਸ਼ਨਂ । ਅष੍ਟਵਰ੍ਗਮਿਮਂ ਰਾਜਾ ਸਾਧੁਵृਤ੍ਤੋऽਨੁਪਾਲਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਖਾਣ, ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਸਾਈ ਕਰੇ। ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇਹ ਅਠ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਏ।

ਆਮੁਕ੍ਤਿਕੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੌਰੇਭ੍ਯਃ ਪੌਰੇਬ੍ਯੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਾਤ੍ । ਪृਥਿਵੀਪਤਿਲੋਭਾਚ੍ਚ ਚਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਯਂ ।। ੨੩੯.

ਛੁਪੇ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ — ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਹਨ।

ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯੈਤਦ੍ਭ੍ਯਂ ਕਾਲੇ ਆਦਦੀਤ ਕਰਂ ਨृਪਃ । ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਂ ਵਾਹ੍ਯਂ ਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਟੈਕਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਏ।

ਦਡ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਦਣ੍ਡਯੇਦ੍ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਂ ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚਃਵਿषਾਦਿਤਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਨ੍ਨ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਸ਼ਕ੍ਤਿਭ੍‌ਯਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਾਵੋਤ੍ਸਾਹਵਾਨ੍ ਕਾਵ੍ਯੋ ਜਿਤੋ ਦੇਵਪੁਰੋਧਸਾ ।। ੨੪੧.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤਬ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਕਵਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤੇਹ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਨਾਨਾਪ੍ਤੈਰ੍ਨ੍ਨਾਬਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਾਰਮ੍ਭਵृਤ੍ਤੀਨਾਂ ਕੁਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦृਤੇ ਫਲਂ ।। ੨੪੧.

ਇੱਥੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਅਰ੍ਥਦ੍ਵੈਧਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦੇਹਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੨੪੧.

ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਵਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ — ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।

ਸਹਾਯਾਃ ਸਾਧਨੋਪਾਯਾ ਵਿਭਾਗੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਃ । ਵਿਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਪਞਢ੍ਚਾਨ੍ਨੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਇष੍ਯਤੇ ।। ੨੪੧.

ਸਾਥੀ, ਸਾਧਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਉਪਾਅ — ਇਹ ਪੰਜ ਸਲਾਹ ਦੇ ਮੂਲ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਤਥਾ ਕਰਣਪਾਟਵਂ । ਸਹਾਯੋਤ੍ਥਾਨਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੪੧.

ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ — ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।