ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਗ੍ਮੀ ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਾਨੁਤ੍ਸਾਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਸ੍ਤਮ੍ਭ੍ਚਾਪਲਹੀਨਸ਼੍ਚ ਮੈਤ੍ਰਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ।। ੨੩੯.

ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਚੰਗਾ, ਨਿਡਰ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਜਿੱਡ ਤੇ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੋਸਤਾਨਾ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਧृਤਿਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਪ੍ਰਬਾਵਾਰੋਗ੍ਯਸਂਯੁਤਃ । ਕृਤਸ਼ਿਲ੍ਪਸ਼੍ਚ੭ ਦਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨ੍ ਧਾਰਣਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੩੯.

ਸੱਚ, ਹੌਸਲਾ, ਢੀਕਤਾ, ਧੀਰਜ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਕਲਾ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦृਢਭਕ੍ਤਿਰਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਵੈਰਾਣਾਂ ਸਚਿਵੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਪਰਤਾਰ੍ਥੇषੁ ਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਨਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੨੩੯.੧੫ ਦृਢਤਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਮ੍ਪਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਤ੍ਰਯ੍ਯਾਂ ਚ ਦਣ੍ਡਨੀਤ੍ਯਾਂ ਚ ਕੁਸ਼ਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੋਹਿਤਃ ।। ੨੩੯.

ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਡਿੱਠਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਮਕਸਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਰ੍ਵ੍ਵਵੇਦਵਿਹਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਕਪੌष੍ਟਿਕਂ । ਸਾਧੁਤੈषਾਮਮਾਤ੍ਯਾਨਾਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਃ ਸਹ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਤ੍ਤਾਂ ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪਞ੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਏਤ ਗੁਣਦ੍ਵਯਂ । ਸ੍ਵਜਨੇਭ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੁਲਂ ਸ੍ਥਾਨਮਵਗ੍ਰਹਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ।

ਪਰਿਕਰ੍ਮ੍ਮ੍ਸੁ ਦਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਾਰਯਿष੍ਣੁਤਾਂ । ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਪ੍ਰਾਗਲ੍ਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਂ ਤਥਾ ।। ੨੩੯.

ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਗਿਆਨ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ — ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਪਰਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕਥਾਯੋਗੇषੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਤ ਵਾਗ੍‌ਮਿਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਤਾਂ । ਉਤ੍ਸਾਹਂ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿष੍ਣੁਤਾਂ ।। ੨੩੯.

ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਚੁਸਤਤਾ, ਸਚਾਈ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਧृਤਿਂ ਚੈਵਾਨੁਰਾਗਂ ਚ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚਾਪਦਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇਤ੍ । ਭਕ੍ਤਿਂ ਮੈਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਚ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰਤਃ ।। ੨੩੯.

ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਢੀਠਤਾ, ਲਗਾਵ, ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਢਿੱਲ ਨਾ ਹੋਣੀ — ਇਹ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਭਗਤੀ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰਤਾ — ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਂਵਾਸਿਭ੍ਯੋ ਬਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ੀਲਮੇਵ ਚ । ਅਸ੍ਤਵ੍ਧਤਾਮਚਾਪਲ੍ਯਂ ਵੈਰਾਣਾਂ ਚਾਪ੍ਯਕਾਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੨੩੯.

ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਕਤ, ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ, ਸਿਹਤ, ਚੰਗੀ ਆਦਤ, ਜਿੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣੀ — ਇਹ ਗੁਣ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ ਭਦ੍ਰਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਾਮਪਿ । ਫਲਾਨੁਮੇਯਾਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਗੁਣਵृਤ੍ਤਯਃ ।। ੨੩੯.

ਸਿੱਧਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਚੰਗੀਅਤ ਅਤੇ ਘਟੀਆਪਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲੁਕਵੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਸ੍ਯਾਕਰਵਤੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਖਨਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਗੋਹਿਤਾ ਭੂਰਿਸਲਿਲਾ ਪੁਨ੍ਯੈਰ੍ਜਨਪਦੈਰ੍ਯੁਤਾ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪਜਾਊ, ਨੇਕ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।

ਰਮ੍ਯਾ ਸਕੁਞ੍ਜਰਬਲਾ ਵਾਰਿਸ੍ਥਲਪਥਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਅਦੇਵਮਾਤृਕਾ ਚੇਤਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਭੂਰਿਭੂਤਯੇ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ, ਪਾਣੀ, ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ — ਵੱਡੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰਕਾਰੁਵਣਿਕ੍‌ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਹਾਰਮ੍ਭਃ ਕृषੀਬਲਃ । ਸਾਨੁਰਾਗੋ ਰਿਪੁਦ੍ਵੇषੀ ਪੀੜਾਸਹਕਰਃ ਪृਥੁਃ ।। ੨੩੯.

ਜਿੱਥੇ ਮਜਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵੱਧ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਪਿਆਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ — ਉਹ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨਾਦੇਸ਼੍ਯੈਃ ਸਮਾਕੀਰ੍ਣੋ ਧਾਰ੍ਮ੍ਮਿਕਃ ਪਸ਼ੁਮਾਨ੍ ਬਲੀ । ਈਦृਕ੍‌ਜਨਪਦਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋऽਮੂਰ੍ਖਵ੍ਯਸਨਿਨਾਯਕਃ।। ੨੩੯.

ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ, ਤਾਕਤ — ਉਹ ਜਨਪਦ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ।

ਪृਥੁਸੀਮਂ ਮਹਾਖਾਤਮੁਚ੍ਚਪ੍ਰਾਕਾਰਤੋਰਣਂ । ਪੁਰਂ ਸਮਾਵਸੇਚ੍ਛੈਲਸਰਿਨ੍ਮਰੁਵਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ।। ੨੩੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀ ਹੱਦ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਲਵਦ੍ਧਾਨ੍ਯਧਨਵਦ੍‌ਦੁਰ੍ਗਂ ਕਾਲਸਹਂ ਮਹਤ੍ । ਔਦਕਂ ਪਾਰ੍ਵਤਂ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਮੈਰਿਣਂ ਧਨ੍ਵਿਨਂ ਚ षਟ੍ ।। ੨੩੯.

ਕਿਲਾ ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ: ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜੀ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਰੇਤਲਾ, ਦਲਦਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲਾ।

ਈਪ੍ਸਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਃ ਪਿਤृਪੈਤਾਮ੍ਹੋਚਿਤਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੋ ਵ੍ਯਯਸਹਃ ਕੋषੋ ਧਰ੍ਮਾਦਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੨੩੯.

ਖਜਾਨਾ, ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪੂਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ, ਖਰਚਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ — ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੋ ਵਸ਼੍ਯਃ ਸਂਹਤੋ ਦਤ੍ਤਵੇਤਨਃ । ਵਿਖ੍ਯਾਤਪੌਰੁषੋ ਜਨ੍ਯਃ ਕੁਸ਼ਲਃ ਸ਼ਕੁਨੈਰ੍ਵृਤਃ ।। ੨੩੯.

ਜੋ ਪੂਰਖਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ, ਇਕੱਠਾ, ਮਜਦੂਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੌਰਤ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ — ਉਹ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਪ੍ਰਹਰਣੋਪੇਤੋ ਨਾਨਾਯੁਦ੍ਧਵਿਸ਼ਾਰਦਃ । ਨਾਨਾਯੋਧਸਮਾਕੀਰ੍ਣੋ ਨੀਰਾਜਿਤਹਯਦ੍ਵਿਪਃ ।। ੨੩੯.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਜੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।

ਪ੍ਰਵਾਸਾਯਾਸਦੁਃਖੇषੁ ਯੁਦ੍ਧੇषੁ ਚ ਕृਤਸ਼੍ਰਮਃ । ਅਦ੍ਵੈਧਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਪਯੋ ਦਣ੍ਡੋ ਦਣ੍ਡਵਤਾਂ ਮਤਃ ।। ੨੩੯.

ਪਰਦੇਸ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਸਜ਼ਾ ਨਿਆਂਪੂਰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਢ੍ਯਂ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ਬਦਂ । ਆਯਤਿਕ੍ਸ਼ਮਮਦ੍ਵੈਧਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਤ੍ਕੁਲ ।। ੨੩੯.

ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨਿਆਪੂਰਕ ਤੇ ਅਟੱਲ — ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੂਰਾਦੇਵਾਭਿਗਮਨਂ ਸ੍ਪष੍ਟਾਰ੍ਥਹृਦਯਾਨੁਗਾ । ਵਾਕ੍‌ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਿਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਮਤਲਬ ਤੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ।

ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋ ਮਿਤ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਫਲਂ । ਔਰਸਂ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਂ੧੬ ਤਥਾ ਵਂਸ਼ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਜੋੜ, ਪੱਕਾ ਜੋੜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਜੋੜ।

ਰਕ੍ਸ਼ਇਤਂ ਵ੍ਸਸਨੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ । ਮਿਤ੍ਰੇ ਗੁਣਾਃ ਸਤ੍ਯਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਾਨਸੁਖਦੁਃਖਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮਿੱਤਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਨੁਜੀਵਿਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਸੇਵੀ ਸੇਵੇਤ ਭੂਪਤਿਂ । ਦਕ੍ਸ਼ਤਾ ਭਦ੍ਰਤਾ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ।। ੨੩੯.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤਤਾ, ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਅ, ਢਿੱਲ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸ਼ੀਲਭੁਤ੍ਸਾਹੋ ਮਣ੍ਡਯਤ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਂ । ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਾਸੀਤ ਰਾਜਾਨਂ ਸੇਵਕੋ ਨਯਾਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਸੰਤੋਖ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਮਂ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯ੍ਯਮੌਦ੍ਧਤ੍ਯਂ ਮਤ੍ਸਰਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਵਿਗृਹ੍ਯ ਕਥਨਂ ਭृਤ੍ਯੋ ਨ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਜ੍ ਜ੍ਯਾਯਸਾ ਸਹ ।। ੨੩੯.

ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਘਮੰਡ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਹ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮ੍ਮ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਨ ਚ ਭਰ੍ਤ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ । ਰਕ੍ਤਾਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਮੀਹੇਤ੍ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨृਪਂ ।। ੨੩੯.

ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਨਮੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਆਜੀਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਰਾਜਾ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਆਯਦ੍ਵਾਰੇषੁ ਚਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਨਂ ਚਾਦਦਤੀਤਿ ਚ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਭ ਲਈ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।