ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗ੍ਰਭਾਵਃ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਮੈਤ੍ਰੀ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਤ੍ਯਂ ਕृਤਜ੍ਞਤਾ । ਕੁਲਂ ਸ਼ੀਲਂ ਦਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ ।। ੨੩੮.

ਉੱਚਾ ਜਨਮ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੋਸਤੀ, ਦਿਲਦਾਰੀ, ਸਚਾਈ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਵਿषਯਾਰਣ੍ਯੇ ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਮਾਥਿਨਂ । ਜ੍ਞਾਨਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤ ਵਸ਼੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਨ੍ਤਿਨਂ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭੋ ਹਰ੍षੋ ਮਾਨੋ ਮਦਸ੍ਤਥਾ । षਡ੍‌ਵਰ੍ਗਮੁਤਸृਜੇਦੇਨਮਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸੁਖੀ ਨृਪਃ ।। ੨੩੮.

ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਖੁਸ਼ੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ—ਇਹ ਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀਂ ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯੋਪੈਤੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੩੮.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਚਰਣ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ—ਪੜਚੋਲ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤ੍ਰਯੀਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌ ਤੁ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤ੍ਯਾਂ ਨਯਾਨਯੌ ।। ੨੩੮.

ਪੜਚੋਲ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲਾਭ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ; ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨੀਤੀ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸੂਨृਤਾ ਵਾਣੀ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਂ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਵਣਿਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਿਨਾਂ ਚੈਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੩੮.

ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਮਨੁਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਚਾਰਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ । ਵਾਕ੍‌ ਸੂਨृਤਾ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਹਿਨੋਪਗਤਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੩੮.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਬਣਾਏ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਵੇ, ਦਇਆ ਦਿਖਾਵੇ, ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਇਤਿ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਤਾਂ ਸਾਧੁਹਿਤਂ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਵ੍ਰਤਂ । ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਾਯ ਅਦ੍ਯ ਸ਼੍ਵੋ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੇ ।। ੨੩੮.

ਇਹ ਚਲਣ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਕੋ ਹਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰੀਰਾਯ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਪੇਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਸੁਖਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ ਪੀਡਯੇਤ੍ ਕृਪਣਂ ਜਨਂ ।। ੨੩੮.

ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।

ਕृਪਣਃ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਮਨ੍ਯੁਨਾ ਇਨ੍ਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ । ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਭ੍ਯਰ੍ਹਣੀਯਾਯ ਸ੍ਵਜਨਾਯ ਯਥਾਞ੍ਜਲਿਃ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਬੇਸਹਾਰੇ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਾਧੁਤਰਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਦੁਰ੍ਜਨਾਯ ਸ਼ਿਵਾਥਿਂਨਾ । ਪ੍ਰਿਯਮੇਵਾਭਿਘਾਤਵ੍ਯਂ ਸਤ੍ਸੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿषਤ੍ਸੁ ਚ ।। ੨੩੮.

ਇਸ ਲਈ, ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ; ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵਕ੍ਤਾਰਃ ਪਸ਼ਵਃ ਕ੍ਰੂਰਵਾਦਿਨਃ । ਸ਼ੁਚਿਰਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਪੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਤਾਃ ਸਦਾ ।। ੨੩੮.

ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਰੜਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

ਦੇਵਤਾਵਦ੍ ਗੁਰੁਜਨਮਾਤ੍ਮਵਚ੍ਚ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਂ । ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੇਨ ਹਿ ਗੁਰੁਂ ਸਤੋऽਮृषਾਨੁਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।। ੨੩੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੇ ਝੂਠੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਿਲੋ।

ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤਾਭਿਮੁਖਾਨ੍ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਦਵਾਨ੍ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ । ਮਦ੍‌ਭਾਵੇਨ ਹਰੇਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇਣ ਚ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ ।। ੨੩੮.

ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲੋ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਮਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰੇਮ੍ਦਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯੇਨੇਤਰਂ ਜਨਂ । ਅਨਿਨ੍ਦਾ ਪਰਕृਤ੍ਯੇषੁ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ੍ਮਪਰਿਪਾਲਨਂ ।। ੨੩੮.

ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਿਲਦਾਰੀ ਦਿਖਾਓ; ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਮਰਤਾ ਰੱਖੋ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

ਕृਪਣੇषੁ ਦਯਾਲੁਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾ ਗਿਰਃ । ਪ੍ਰਾਣੈਰਪ੍ਯਪਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਿਤ੍ਰਾਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੇ ।। ੨੩੮.

ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣੋ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ, ਤੇ ਦੋਸਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਰਹੋ।

ਗृਹਾਗਤੇ ਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਾਨਂ ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ । ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿष੍ਵਨੁਤ੍ਸੇਕਃ ਪਰਰਵृਦ੍ਧਿष੍ਵਮਤ੍ਸਰਃ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ; ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੋ।

ਅਪਰੋਪਤਾਪਿ ਵਚਨਂ ਮੌਨਵ੍ਰਤਚਰਿष੍ਣੁਤਾ । ਬਨ੍ਧੁਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਵਜਨੇ ਚਤੁਰਸ਼੍ਰਤਾ ।। ੨੩੮.

ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ, ਮੌਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਤੁਰਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਯਞ੍ਚ ਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਂ ਕੋषੋ ਬਲਂ ਸੁਹृਤਂ । ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰੀਦਂ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਰਾਕਜ੍ਯਮੁਚ੍ਯ੍ਤੇ ।। ੨੩੯.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਿੱਸੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਰਂ ਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਸਾਧਨਂ ਪਾਲਯੇਤ੍ ਸਦਾ । ਕੁਲਂ ਸ਼ੀਲਂ ਵਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ।। ੨੩੯.

ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਚਰਿਤਰ, ਉਮਰ, ਹੌਸਲਾ, ਦਿਲਦਾਰੀ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹਨ।

ਅਵਿਸਂਵਾਦਿਤਾ ਸਤ੍ਯਂ ਵृਦ੍ਧਸੇਵਾ ਕृਤਜ੍ਞਤਾ । ਦੈਵਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਪਰਿਵਾਰਤਾ ।। ੨੩੯.

ਸੱਚਾਈ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋਣਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕਦਰਦਾਨੀ, ਭਾਗ ਦਾ ਸੁਖ, ਬੁਧੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ।। ੨੩੯.

ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਵਿਨੀਤਤ੍ਵਂ ਧਾਰ੍ਮਿਕਤਾ ਸਾਧੋਸ਼੍ਚ ਨृਪਤੇਰ੍ਗੁਣਾਃ । ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਤਵਂਸ਼ਮਕ੍ਰੂਰਂ ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਹਿਣਂ ਸ਼ੁਚਿਂ ।। ੨੩੯.

ਨਿਮਰਤਾ, ਧਰਮਪ੍ਰਤੀ, ਤੇ ਸਾਧੂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁਣ: ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼, ਮੀਕਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਰਾਜੇ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤਾਤ੍ਮਹਿਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀ ਪਰਿਚਾਰਂ ਮਹੀਪਤਿਃ । ਵਾਗ੍ਮੀ ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਃ ਸ੍ਮृਤਿਮਾਨੁਦਗ੍ਰੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਵਸ਼ੀ ।। ੨੩੯.

ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸੇਵਕ ਲਾਏ ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਚੰਗੇ, ਨਿਡਰ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਨਿਮਰ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

ਨੇਤਾ ਦਣ੍ਡਸ੍ਯ ਨਿਪੁਣਃ ਕृਤਸ਼ਿਲ੍ਪਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । ਪਰਾਭਿਯੋਗਪ੍ਰਸਹਃ ਸਰ੍ਵਦੁष੍ਟਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੩੯.

ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕਲਾ ਤੇ ਕਾਬਲਤ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹਰ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੇਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਰਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ੀ ਚ ਸਨ੍ਧਿਵਿਗ੍ਰਹਤਤ੍ਤਵਵਿਤ੍ । ਗੂਢਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਚਾਰਜ੍ਞੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਵਿਤ੍ ।। ੨੩੯.

ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵੇਖੇ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ—ਇਹ ਗੁਣ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।

ਆਦਾਤਾ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਨਿਯੋਕ੍ਤਾ ਚ ਪਾਤ੍ਰਵਿਤ੍ । ਕ੍ਰੋਧਲੋਭਭਯਦ੍ਰੋਹਦਮ੍ਭਚਾਪਲਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੩੯.

ਧਨ ਇਕਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਠੀਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ, ਲਾਲਚ, ਡਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਝੂਠ ਤੇ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਰੋਪਤਾਪਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯੇਰ੍षਾਨृਤਾਤਿਗਃ । ਵृਦ੍ਧੋਪਦੇਸ਼ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਮਧੁਰਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ।। ੨੩੯.

ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਲੀਪਨ, ਈਰਖਾ, ਝੂਠ ਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮਰਥ, ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਨੁਰਾਗਸ੍ਥਿਤਿਮਾਨਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦ੍‌ਗੁਣਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸੁਲੀਨਾਃ ਸ਼ੁਚਯਃ ਸ਼ੂਰਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਵਨ੍ਤੋऽਨੁਰਾਗਿਣਃ ।। ੨੩੯.

ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ; ਨਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।