ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਤ੍ਯਸ਼ੌਚਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ੀਲਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ । ਤ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨਰਾ ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਯੇ ਤ੍ਵਯਾਮਲੇ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨੇਕੀ, ਸਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਯਾਵਲੋਕਿਤਾਃ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ੀਲਾਦ੍ਯੈਰਖਿਲੈਰ੍ਗੁਣੇਃ । ਕੁਲੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਾ ਨਿਰ੍ਗਣਾ ਅਪਿ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਨਵਾਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।

ਸਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯਃ ਸ ਗੁਣੀ ਧਨ੍ਯਃ ਸ ਕੁਲੀਨਃ ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਸ ਸ਼ੂਰਃ ਸ ਚ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੨੩੭.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਵਧਿਆ, ਗੁਣੀ, ਧਨਵੰਤ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ, ਸਮਝਦਾਰ, ਵੀਰ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਦ੍ਯੋ ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਕਲਾ ਗੁਣਾਃ । ਪਰਾਮੁਙ੍‌ਮੁਖੀ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀ ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਵਲ੍ਲਭੇ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਨ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਪਿ ਵੇਧਸਃ । ਪ੍ਰਸੀਦ ਦੇਵਿ ਪਦ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਿ ਨਾਸ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਈਃ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਪਦਮ-ਅੱਖੀ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ, ਦਇਆ ਕਰ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤਾ ਦਦੌ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਵਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਚੇਪ੍ਸਿਤਂ । ਸੁਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮਵਿਜਯਾਦਿਕਂ ।। ੨੩੭.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ — ਰਾਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤੋਤ੍ਰਪਾਠਸ਼੍ਰਵਣਕਰ੍ਤॄਣਾਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ । ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਠੇਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੩੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨੀਤਿਸ੍ਤੇ ਪੁष੍ਕਰੋਕ੍ਤਾ ਤੁ ਰਾਮੋਕ੍ਤਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਯ ਯਾ । ਜਯਾਯ ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਦਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨੀਂ ।। ੨੩੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਣ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਰ੍ਜ੍ਜਨਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਰੇਤ੍ । ਸਤ੍ਪਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਰਾਜਵृਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ।। ੨੩੮.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ — ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਰ ਕਰਤਬ ਹਨ।

ਨਯਸ੍ਯ ਵਿਨਯੋ ਮੂਲਂ ਵਿਨਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਵਿਨਯੋ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਾਲਯੇਨ੍ਮਹੀਂ ।। ੨੩੮.

ਅਚਰਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੰਗੀ ਹਕੂਮਤ ਹੈ; ਅਚਰਣ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਚਰਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਣ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਭਾਵਃ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਮੈਤ੍ਰੀ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਤ੍ਯਂ ਕृਤਜ੍ਞਤਾ । ਕੁਲਂ ਸ਼ੀਲਂ ਦਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ ।। ੨੩੮.

ਉੱਚਾ ਜਨਮ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੋਸਤੀ, ਦਿਲਦਾਰੀ, ਸਚਾਈ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਵਿषਯਾਰਣ੍ਯੇ ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਮਾਥਿਨਂ । ਜ੍ਞਾਨਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤ ਵਸ਼੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਨ੍ਤਿਨਂ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭੋ ਹਰ੍षੋ ਮਾਨੋ ਮਦਸ੍ਤਥਾ । षਡ੍‌ਵਰ੍ਗਮੁਤਸृਜੇਦੇਨਮਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸੁਖੀ ਨृਪਃ ।। ੨੩੮.

ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਖੁਸ਼ੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ—ਇਹ ਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀਂ ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯੋਪੈਤੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੩੮.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਚਰਣ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ—ਪੜਚੋਲ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤ੍ਰਯੀਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌ ਤੁ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤ੍ਯਾਂ ਨਯਾਨਯੌ ।। ੨੩੮.

ਪੜਚੋਲ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲਾਭ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ; ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨੀਤੀ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸੂਨृਤਾ ਵਾਣੀ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਂ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਵਣਿਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਿਨਾਂ ਚੈਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੩੮.

ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਮਨੁਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਚਾਰਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ । ਵਾਕ੍‌ ਸੂਨृਤਾ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਹਿਨੋਪਗਤਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੩੮.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਬਣਾਏ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਵੇ, ਦਇਆ ਦਿਖਾਵੇ, ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਇਤਿ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਤਾਂ ਸਾਧੁਹਿਤਂ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਵ੍ਰਤਂ । ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਾਯ ਅਦ੍ਯ ਸ਼੍ਵੋ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੇ ।। ੨੩੮.

ਇਹ ਚਲਣ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਕੋ ਹਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰੀਰਾਯ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਪੇਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਸੁਖਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ ਪੀਡਯੇਤ੍ ਕृਪਣਂ ਜਨਂ ।। ੨੩੮.

ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।

ਕृਪਣਃ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਮਨ੍ਯੁਨਾ ਇਨ੍ਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ । ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਭ੍ਯਰ੍ਹਣੀਯਾਯ ਸ੍ਵਜਨਾਯ ਯਥਾਞ੍ਜਲਿਃ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਬੇਸਹਾਰੇ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਾਧੁਤਰਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਦੁਰ੍ਜਨਾਯ ਸ਼ਿਵਾਥਿਂਨਾ । ਪ੍ਰਿਯਮੇਵਾਭਿਘਾਤਵ੍ਯਂ ਸਤ੍ਸੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿषਤ੍ਸੁ ਚ ।। ੨੩੮.

ਇਸ ਲਈ, ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ; ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵਕ੍ਤਾਰਃ ਪਸ਼ਵਃ ਕ੍ਰੂਰਵਾਦਿਨਃ । ਸ਼ੁਚਿਰਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਪੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਤਾਃ ਸਦਾ ।। ੨੩੮.

ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਜੋ ਕਰੜਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

ਦੇਵਤਾਵਦ੍ ਗੁਰੁਜਨਮਾਤ੍ਮਵਚ੍ਚ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਂ । ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੇਨ ਹਿ ਗੁਰੁਂ ਸਤੋऽਮृषਾਨੁਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।। ੨੩੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੇ ਝੂਠੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਿਲੋ।

ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤਾਭਿਮੁਖਾਨ੍ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਦਵਾਨ੍ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ । ਮਦ੍‌ਭਾਵੇਨ ਹਰੇਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇਣ ਚ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ ।। ੨੩੮.

ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲੋ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਮਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰੇਮ੍ਦਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯੇਨੇਤਰਂ ਜਨਂ । ਅਨਿਨ੍ਦਾ ਪਰਕृਤ੍ਯੇषੁ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ੍ਮਪਰਿਪਾਲਨਂ ।। ੨੩੮.

ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਿਲਦਾਰੀ ਦਿਖਾਓ; ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਮਰਤਾ ਰੱਖੋ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

ਕृਪਣੇषੁ ਦਯਾਲੁਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾ ਗਿਰਃ । ਪ੍ਰਾਣੈਰਪ੍ਯਪਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਿਤ੍ਰਾਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੇ ।। ੨੩੮.

ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣੋ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ, ਤੇ ਦੋਸਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਰਹੋ।

ਗृਹਾਗਤੇ ਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਾਨਂ ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ । ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿष੍ਵਨੁਤ੍ਸੇਕਃ ਪਰਰਵृਦ੍ਧਿष੍ਵਮਤ੍ਸਰਃ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ; ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੋ।

ਅਪਰੋਪਤਾਪਿ ਵਚਨਂ ਮੌਨਵ੍ਰਤਚਰਿष੍ਣੁਤਾ । ਬਨ੍ਧੁਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਵਜਨੇ ਚਤੁਰਸ਼੍ਰਤਾ ।। ੨੩੮.

ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ, ਮੌਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਤੁਰਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਯਞ੍ਚ ਰਾष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਂ ਕੋषੋ ਬਲਂ ਸੁਹृਤਂ । ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰੀਦਂ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਰਾਕਜ੍ਯਮੁਚ੍ਯ੍ਤੇ ।। ੨੩੯.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਿੱਸੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।