ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਧਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸੁਧਾ ਤ੍ਵਂ ਲੋਕਪਾਵਨਿ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਪ੍ਰਭਾ ਭੂਤਿਰ੍ਮ੍ਮੇਧਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ।। ੨੩੭.

ਤੂੰ ਸਫਲਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਦੀ ਭੇਟ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਵਾਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ, ਚਾਨਣ, ਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈਂ।

ਯਜ੍ਞਵਿਦ੍ਯਾ ਮਹਾਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਸ਼ੋਭਨੇ । ਆਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਫਲਦਾਯਿਨੀ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਦੀ ਗਿਆਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਆਨ, ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਤ੍ਰਯੀ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਸ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਚ । ਸੌਮ੍ਯਾ ਸੌਮ੍ਯੈਰ੍ਜਗਦ੍ਰੂਪੈਸ੍ਤ੍ਵਯੈਤਦ੍ਦੇਵਿ ਪੂਰਿਤਂ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਮ੍ਰਦੁ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਮ੍ਰਦੁ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ।

ਕਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਮृਤੇ ਦੇਵਿ ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਮਯਂ ਵਪੁਃ । ਅਧ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਦੇਵ ਦੇਵਸ੍ਯ ਯੋਗਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗਦਾਭृਤਃ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ?

ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਕਲਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਂ । ਵਿਨष੍ਟਪ੍ਰਾਯਮਭਵਤ੍ ਤ੍ਵਯੇਦਾਨੀਂ ਸਮੇਧਿਤਂ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਫਲ-ਫੂਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਦਾਰਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤਥਾਗਾਰਂ ਸੁਹृਦ੍ਧਾਨ੍ਯਘਨਾਦਿਕਂ । ਭਵਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਹਾਭਾਗੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਦ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਨृਣਾਂ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਦੇਵੀ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ, ਦੋਸਤ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਰੀਰਾਰੋਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਰਿਪਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸੁਖਂ । ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਦ੍‌ਦृष੍ਟਿਦृष੍ਟਾਨਾਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਨ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਂ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਧਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁਖ — ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ।

ਤ੍ਵਮਮ੍ਬਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਵਦੇਵੋ ਹਰਿਃ ਪਿਤਾ । ਤ੍ਵਯੈਤਦ੍ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਚਾਮ੍ਬ ਜਗਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਚਰਾਚਰਂ ।। ੨੩੭.

ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈਂ, ਤੇ ਹਰਿ — ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ — ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮਾਨਂ ਕੋषਂ ਤਥਾ ਕੋष੍ਠਂ ਮਾ ਗृਹਂ ਮਾ ਪਰਿਚ੍ਛਦਂ । ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਲਤ੍ਰਞ੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਥਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਪਾਵਨਿ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਾਣ, ਧਨ, ਭੰਡਾਰ, ਘਰ, ਸਾਮਾਨ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ।

ਮਾ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਮਾਸੁਹृਦ੍ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਮਾ ਪਸ਼ੂਨ੍ਮਾ ਵਿਭੂषਣਂ । ਮਮ ਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲਾਲਯੇ ।। ੨੩੭.

ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਗਹਣੇ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਦੀ ਹੈਂ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਤ੍ਯਸ਼ੌਚਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ੀਲਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ । ਤ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨਰਾ ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਯੇ ਤ੍ਵਯਾਮਲੇ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨੇਕੀ, ਸਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਯਾਵਲੋਕਿਤਾਃ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ੀਲਾਦ੍ਯੈਰਖਿਲੈਰ੍ਗੁਣੇਃ । ਕੁਲੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਾ ਨਿਰ੍ਗਣਾ ਅਪਿ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਨਵਾਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।

ਸਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯਃ ਸ ਗੁਣੀ ਧਨ੍ਯਃ ਸ ਕੁਲੀਨਃ ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਸ ਸ਼ੂਰਃ ਸ ਚ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੨੩੭.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਵਧਿਆ, ਗੁਣੀ, ਧਨਵੰਤ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ, ਸਮਝਦਾਰ, ਵੀਰ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਦ੍ਯੋ ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਕਲਾ ਗੁਣਾਃ । ਪਰਾਮੁਙ੍‌ਮੁਖੀ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀ ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਵਲ੍ਲਭੇ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਨ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਪਿ ਵੇਧਸਃ । ਪ੍ਰਸੀਦ ਦੇਵਿ ਪਦ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਿ ਨਾਸ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਈਃ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੩੭.

ਹੇ ਪਦਮ-ਅੱਖੀ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡ, ਦਇਆ ਕਰ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤਾ ਦਦੌ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਵਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਚੇਪ੍ਸਿਤਂ । ਸੁਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮਵਿਜਯਾਦਿਕਂ ।। ੨੩੭.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ — ਰਾਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤੋਤ੍ਰਪਾਠਸ਼੍ਰਵਣਕਰ੍ਤॄਣਾਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ । ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਠੇਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੨੩੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨੀਤਿਸ੍ਤੇ ਪੁष੍ਕਰੋਕ੍ਤਾ ਤੁ ਰਾਮੋਕ੍ਤਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਯ ਯਾ । ਜਯਾਯ ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਦਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨੀਂ ।। ੨੩੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦੱਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਣ।

ਰਾਮ ਉਵਾਚ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਰ੍ਜ੍ਜਨਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਰੇਤ੍ । ਸਤ੍ਪਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਰਾਜਵृਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ।। ੨੩੮.

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ — ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਰ ਕਰਤਬ ਹਨ।

ਨਯਸ੍ਯ ਵਿਨਯੋ ਮੂਲਂ ਵਿਨਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ । ਵਿਨਯੋ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਾਲਯੇਨ੍ਮਹੀਂ ।। ੨੩੮.

ਅਚਰਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੰਗੀ ਹਕੂਮਤ ਹੈ; ਅਚਰਣ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਚਰਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਣ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਭਾਵਃ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਮੈਤ੍ਰੀ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਤ੍ਯਂ ਕृਤਜ੍ਞਤਾ । ਕੁਲਂ ਸ਼ੀਲਂ ਦਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ ।। ੨੩੮.

ਉੱਚਾ ਜਨਮ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੋਸਤੀ, ਦਿਲਦਾਰੀ, ਸਚਾਈ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਵਿषਯਾਰਣ੍ਯੇ ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਮਾਥਿਨਂ । ਜ੍ਞਾਨਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤ ਵਸ਼੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਨ੍ਤਿਨਂ ।। ੨੩੮.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭੋ ਹਰ੍षੋ ਮਾਨੋ ਮਦਸ੍ਤਥਾ । षਡ੍‌ਵਰ੍ਗਮੁਤਸृਜੇਦੇਨਮਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸੁਖੀ ਨृਪਃ ।। ੨੩੮.

ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਖੁਸ਼ੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ—ਇਹ ਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀਂ ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍‌ਕ੍ਰਿਯੋਪੈਤੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੩੮.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਚਰਣ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ—ਪੜਚੋਲ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤ੍ਰਯੀਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌ ਤੁ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਯਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤ੍ਯਾਂ ਨਯਾਨਯੌ ।। ੨੩੮.

ਪੜਚੋਲ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲਾਭ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ; ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨੀਤੀ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸੂਨृਤਾ ਵਾਣੀ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਂ ਦਯਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਵਣਿਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਿਨਾਂ ਚੈਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੩੮.

ਅਹਿੰਸਾ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਮਨੁਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਚਾਰਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ । ਵਾਕ੍‌ ਸੂਨृਤਾ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਹਿਨੋਪਗਤਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੩੮.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਬਣਾਏ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਵੇ, ਦਇਆ ਦਿਖਾਵੇ, ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਇਤਿ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਤਾਂ ਸਾਧੁਹਿਤਂ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਵ੍ਰਤਂ । ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਾਯ ਅਦ੍ਯ ਸ਼੍ਵੋ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੇ ।। ੨੩੮.

ਇਹ ਚਲਣ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਕੋ ਹਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰੀਰਾਯ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਪੇਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਸੁਖਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ ਪੀਡਯੇਤ੍ ਕृਪਣਂ ਜਨਂ ।। ੨੩੮.

ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।