ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਰ੍ਗੇ ਯਾ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤਾਸਾਨ੍ਨਦ੍ਯਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਪੂਜਨਂ । ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸ਼ਭੌਮਸ੍ਥਦੇਵਾਨਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਬਲਿਃ ।। ੨੩੬.

ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਸਮਾਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਏ।

ਰਾਤ੍ਰੌ ਭੂਤਗਣਾਨਾਞ੍ਚ ਵਾਸੁਦੇਵਾਦਿਪੂਜਨਂ । ਭਦ੍ਰਾਕਾਲ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਦੇਵਤਾਃ ।। ੨੩੬.

ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਭਦਰਾਕਾਲੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰੇ, ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ।

ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਸਙ੍ਕਰ੍षਣਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯਮ੍ਨਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧਕਃ । ਨਾਰਾਯਣੋऽਬ੍ਜਜੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨ੍ਨਾਰਸਿਂਹੋ ਵਰਾਹਕਃ ।। ੨੩੬.

ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ; ਨਾਰਾਯਣ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਰਸਿੰਘ ਤੇ ਵਰਾਹ।

ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸੋਮਃ ਕੁਕਜਚਸ਼੍ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਿਜੀਵਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਃ ।। ੨੩੬.

ਸੂਰਜ, ਸੋਮ, ਕੁਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਜੀਵ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ।

ਰਾਹੁਃ ਕੇਤੁਰ੍ਗਣਪਤਿਃ ਸੇਨਾਨੀ ਚਣ੍ਡਿਕਾ ਹ੍ਯੁਮਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣੀਪ੍ਰਮੁਖਾ ਗਣਾਃ ।। ੨੩੬.

ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਗਣਪਤੀ, ਸੈਨਾਨੀ, ਚੰਡਿਕਾ, ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ।

ਰੁਦ੍ਰਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਨ੍ਨਾਗਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯੋऽਪਰੇ ਸੁਰਾਃ । ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸ਼ਭੂਮਿष੍ਠਾ ਵਿਜਯਾਯ ਭਵਨ੍ਤੁ ਮੇ ।। ੨੩੬.

ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ, ਅੱਗ, ਨਾਗ, ਤਾਰਕਸ਼, ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ—ਅਸਮਾਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦੇ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੇਣ।

ਮਰ੍ਦਯਨ੍ਤੁ ਰਣੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯੋਪਹਾਰਕਂ । ਸਪੁਤ੍ਰਮਾਤृਭृਤ੍ਯੋऽਹਂ ਦੇਵਾ ਵਃ ਸ਼ਰਣਙ੍ਗਤਃ ।। ੨੩੬.

ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਾਰੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰ੍ਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਦਤ੍ਤਾਦਭ੍ਯਧਿਕਂ ਬਲਿਂ ।। ੨੩੬.

ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ।

षष੍ਠੇऽਹ੍ਨਿ ਵਿਜਯਸ੍ਨਾਨਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਾਭਿषੇਕਵਤ੍ । ਯਾਤ੍ਰਾਦਿਨੇ ਸਪ੍ਤਮੇ ਚ ਪੂਜਯੇਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰਮਂ ।। ੨੩੬.

ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਜਿੱਤ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨੀਰਾਜਨੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਆਯੁਧਂ ਵਾਹਨਂ ਯਜੇਤ੍ । ਪੁਣ੍ਯਾਹਜਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮੇਤਨ੍ਨਿਸ਼ਾਮਯੇਤ੍ ।। ੨੩੬.

ਨੀਰਾਜਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸ਼ਭੂਮਿष੍ਠਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਵਾਯੁਰ੍ਦਾਃ ਸੁਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ । ਦੇਵਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਪ੍ਨੁਹਿ ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਯਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਸਾ ਤਵ ।। ੨੩੬.

ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੇਣ। ਤੂੰ ਇਸ਼ਵਰੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰੇਂ ਤੇ ਇਹ ਇਸ਼ਵਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇ।

ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨृਪੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸਸ਼ਰਞ੍ਚਾਪਂ ਧਨੁਰ੍ਨਾਗੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨੩੬.

‘ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ‘ਨਾਗ ਧਨੁਸ਼’ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

ਨਦ੍ਵਿਣ੍ਣੋਰਿਤਿ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾਥ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਰਿਪੁਮੁਖ ਪਦਂ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪਦਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਿਕ੍ਸ਼ੁਂ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਦਿषੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੨੩੬.

‘ਨਦਵਿਣਨੋਰ’ ਮੰਤਰ ਜਪ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਤੀਹ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇ।

ਨਾਗਂ ਰਥਂ ਹਯਞ੍ਚੈਵ ਧੁਰ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਰੁਹੇਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਆਰੁਹ੍ਯ ਵਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ ਪृष੍ਠਤੋ ਨਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ ।। ੨੩੬.

ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਗ, ਰਥ, ਘੋੜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੇ।

ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਗਤਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਪੂਜਯੇਦ੍ਦੇਵਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ । ਪਰਦੇਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਤ੍ਮਸੈਨ੍ਯਂ ਹਿ ਪਾਲਯਨ੍ ।। ੨੩੬.

ਇੱਕ ਕੋਸ ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਵਧੇ।

ਦੇਵਾਨਾਂ ਪੂਜਨਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਾਯਮਤ੍ਰ ਤੁ ।। ੨੩੬.

ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਰੂਰ ਕਰੇ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੇ।

ਨਾਵਮਾਨਯੇਤ੍ਤਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾਨਾਗਤ੍ਯ ਸ੍ਵਪੁਰਂ ਪੁਨਃ । ਜਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਰ੍ਚ੍ਚਯੇਦ੍ਦੇਵਾਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਪਾਰ੍ਥਿਪਃ ।। ੨੩੬.

ਉਹ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆਵੇ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽਹਨਿ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ । ਸ੍ਨਾਪਯੇਦ੍‌ਗਜਮਸ਼੍ਵਾਦਿ ਯਜੇਦ੍ਦੇਵਂ ਨृਸਿਂਹਕਂ ।। ੨੩੬.

ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ ਆਦਿਕਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਏ ਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

ਛਤ੍ਰਾਦਿਰਾਜਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਿਸ਼ਿ ਵੈ ਗਣਾਨ੍ । ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨृਸਿਂਹਕਂ ਪੂਜ੍ਯ ਵਾਹਨਾਦ੍ਯਮਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੩੬.

ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਤਰੀ ਆਦਿਕ ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਸਵੇਰੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

ਪੁਰੋਧਸਾ ਹੁਤਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਹ੍ਨਿਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ਯਦੇਤ੍। ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸਸ਼ਰਞ੍ਚਾਪਂ ਗਜਾਦ੍ਯਾਰੁਦ੍ਯ ਵੈ ਬ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੨੩੬.

ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਮ ਵੇਖੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰੇ। ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਆਦਿਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

ਦੇਸ਼ੇ ਤ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਕਲ੍ਪਨਾਂ । ਸਂਹਤਾਨ੍ ਯੋਧਯੇਦਲ੍ਪਾਨ੍ ਕਾਮਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰਯੇਦ੍‌ਬਹੂਨ੍ ।। ੨੩੬.

ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਉਥੇ ਫੌਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਰੇ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਏ, ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਚਾਹੇ ਵਧੇਰੇ ਫੈਲਾਏ।

ਸੂਚੀਮੁਖਮਨੀਕਂ ਸ੍ਯਾਦਲ੍ਪਾਨਾਂ ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ। ਵ੍ਯੂਹਾਃ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੩੬.

ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਗਰੁਡੋ ਮਕਰਵ੍ਯੂਹਸ਼੍ਚਕ੍ਰਃ ਸ਼੍ਯੇਨਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਜ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕਟਵ੍ਯੂਹ ਏਵ ਚ ।। ੨੩੬.

ਗਰੁੜ, ਮੱਕਰ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੇਨ, ਅਰਧਚੰਦ, ਵਜਰ ਤੇ ਸ਼ਕਟ ਬਣਤਰਾਂ ਵੀ ਉਲੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਮਣ੍ਡਲਃ ਸਰ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਃ ਸੂਚੀਵ੍ਯੂਹਸ਼੍ਚ ਤੇ ਨਰਾਃ । ਵ੍ਯੂਹਾਨਾਮਥ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸੈਨ੍ਯਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੨੩੬.

ਮੰਡਲ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਈ ਬਣਤਰ—ਇਹ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਫੌਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਪਕ੍ਸ਼ਾਵਨੁਪਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵਾਵਵਸ਼੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕੇਨ ਯਦਿ ਵਾ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਦ੍ਧਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੨੩੬.

ਦੋ ਪੱਖ, ਦੋ ਉਪ-ਪੱਖ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਗਤ੍ਰਯਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ਤੁ ਤੇषਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਨ ਵ੍ਯੂਹਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਰਾਜ੍ਞੋ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਂਚਿਤ੍ ।। ੨੩੬.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।

ਮੂਲਚ੍ਛੇਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਯੁਧ੍ਯੇਚ੍ਚ ਸ੍ਵਯਨ੍ਨृਪਃ । ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਤੁ ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇ ਮਹੀਪਤਿਃ ।। ੨੩੬.

ਜੇ ਮੂਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਆਪ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੋਸ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ।

ਭਗ੍ਨਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਤਤ੍ਰ ਯੋਧਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ । ਪ੍ਰਧਾਨਭਙ੍ਗੇ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੩੬.

ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੌਜ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।

ਨ ਸਂਹਤਾਨ੍ਨ ਵਿਰਲਾਨ੍ਯੋਧਾਨ੍ ਵ੍ਯੂਹੇ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਆਯੁਧਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਮ੍ਮਰ੍ਦ੍ਦੋ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ।। ੨੩੬.

ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਟਕਰਾਉਣ।