ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਦ੍ਦਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਾਮਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਥਾ ਰਿਪੋਃ । ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਮਹਾਭਾਗਾ ਮਿਤ੍ਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੬.

ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਸਾਥੀ, ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ।

ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਯਞ੍ਜਨਪਦਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਦਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਕੋਪੋ ਮਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਰਾਜ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੫.

ਮਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।

ਮੂਲਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸ ਵੈ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ੧ ਬਿਸ਼ੇषਤਃ । ਰਾਜ੍ਯਾਙ੍ਗਦ੍ਰੋਹਿਣਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲੇ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਮृਦੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸਖਤ, ਕਦੇ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਲੋਕਦ੍ਵਯਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਹਾਸਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਃ ਪਰਿਭਵਨ੍ਤੀਹ ਨृਪਂ ਹਰ੍षਣਸਤ੍ਕਥਂ ।। ੨੨੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜੇ ਨੌਕਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਾਯ ਕृਤਕਵ੍ਯਸਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਮਿਤਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਲੋਕਾਨਾਂ ਰਞ੍ਜਨਂ ਚਰੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।

ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨृਪਤੇਃ ਕਰ੍ਮਹਾਨਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਂ ਭਵੇਤ੍ । ਰਾਗੇ ਦਰ੍ਪੇ ਚ ਮਾਨੇ ਚ ਦ੍ਰੋਹੇ ਪਾਪੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ ।। ੨੨੫.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ, ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਮੰਦ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਬਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘ੍ਸੂਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ। ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਾਪਦੋ ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨੨੫.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰੀਤ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੌਲਾ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਆਕਾਰੈਰਿਙ੍ਗਿਤੈਰ੍ਗਤ੍ਯਾ ਚੈष੍ਟਯਾ ਭਾषਿਤੇਨ ਚ ।। ੨੨੫.

ਚਿਹਰਾ, ਇਸ਼ਾਰੇ, ਚਾਲ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ—

ਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਪੁਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਨੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਰਾਜਾ ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ ।। ੨੨੫.

ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਇਕੱਲਾ ਰਾਏ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।

ਬਹੁਭਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤ੍ ਕਾਮਂ ਰਾਜਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਮਪਿਨੋ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੇ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਲੁਕਾਵੇ।

ਕ੍ਵਾਪਿ ਕਸ੍ਯਾਪਿ੩ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਬਵਤੀਹਸਦਾ ਨृਣਾਂ । ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯ ਏਕੇਨ ਸੂਰਿਣਾ ।। ੨੨੫.

ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸਲਾਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਰੇ।

ਨਸ਼੍ਯੇਦਵਿਨਯਾਦ੍ਰਾਜਾਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਨਯਾਲ੍ਲਭੇਤ੍ । ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਞ੍ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਂ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੇ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀਞ੍ਚਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਰਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚ ਲੋਕਤਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਹਿਸ਼ਕ੍ਰੋਤਿ ਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਂ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂਜ੍ਯਾ ਦੇਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਤੇषੁ ਚ । ਦ੍ਵਿਜੇ ਦਾਨਞ੍ਚਕ੍ਸ਼ਯੋऽਯਂ ਨਿਧਿਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿ ਨਾਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੨੨੫.

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੂਤ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਰਿਪਾਲਨਂ । ਦਾਨਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋ ਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸਮ੍ਪਰਂ ।। ੨੨੫.

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ।

ਕृਪਣਾਨਾਥਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਧਵਾਨਾਞ੍ਚ ਯੋषਿਤਾਂ । ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਞ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਤਥੈਵ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰੇ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਨ੍ਤਾਪਸਪੂਜਨਂ । ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਾਪਸੇषੁ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਠਹਿਰਾਈ ਹੋਈ ਵਯਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਪਰਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ । ਵਕਕਵਚ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਦਰ੍ਥਂ ਸਿਂਹਵਚ੍ਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰੇ ਜੋ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ; ਗੰਢੇ ਵਾਂਗੂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।

ਵृਕਵਚ੍ਚਾਵਲੁਮ੍ਪੇਤ੍ ਸ਼ਸ਼ਵਚ੍ਚ ਵਿਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ । ਦृਢਪ੍ਰਹਾਰੀ ਚ ਭਵੇਤ੍ ਤਥਾ ਸ਼ੂਕਰਵਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗੂ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਕੇ ਫੜੇ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸੂਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।

ਚਿਤ੍ਰਾਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਖਿਵਦ੍‌ ਦृਢਭਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਵਵਤ੍ । ਭਵੇਚ੍ਚ ਮਧੁਰਾਭਾषੀ ਤਥਾ ਕੋਕਿਲਵਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੨੬.

ਉਹ ਮੋਰ ਵਾਂਗੂ ਚਤੁਰ ਹੋਵੇ, ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗੂ ਪੱਕੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੋਕਿਲ ਵਾਂਗੂ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।

ਕਾਕਸ਼ਙ੍ਕੀ ਭਵੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਜ੍ਞਾਤਾਂ ਵਸਤਿਂ ਵਸੇਤ੍। ਨਾਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਪੂਰ੍ਵਞ੍ਚ ਭੋਜਨਂ ਸ਼ਯਨਂ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਂ ਵਾਂਗੂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ, ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਵਿਛੌਣੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੂਹੇ।

ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਤਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਨਾਜ੍ਞਾਤਾਂ ਨਾਵਮਾਰੁਹੇਤ੍ । ਰਾष੍ਟ੍ਰਕਰ੍षੀ ਭ੍ਰਸ੍ਯਤੇ ਚਰਾਜ੍ਯਾਰ੍ਥਾਚ੍ਚੈਵ ਜੀਵਿਤਾਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਔਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਅਣਜਾਣ ਨੌਕ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

ਭृਤੋ ਵਤ੍ਸੋ ਜਾਤਬਲਃ ਕਰ੍ਮਯੋਗ੍ਯੋ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਮਹਾਭਾਗ ਭृਤਂ ਕਰ੍ਮਸਹਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਜਿਵੇਂ ਵੱਛਾ ਵਧ ਕੇ ਕੰਮਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਰਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮੇਦਮਾਯਤ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨੇ ਦੈਵਪੌਰੁषੇ । ਤਯੋਰ੍ਦੈਵਚਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਹਿ ਪੌਰੁषੇ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੨੨੫.

ਹਰ ਕੰਮ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਤਬ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਮੇਵ ਕਰ੍ਮ ਦੈਵਾਖ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਾਜਿਤਂ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰੁषਮੇਵੇਹ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੨੨੬.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਂ ਤਥਾ ਦੈਵਂ ਪੌਰੁषੇਣ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਃ ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੌਰੁषਂ ਵਿਨਾ ।। ੨੨੬.

ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਲਟ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜਤਨ ਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰੁषਂ ਦੈਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਕਾਲੇ ਫਲਤਿ ਭਾਰ੍ਗਵ । ਦੈਵਂ ਪੁਰੁषਕਾਰਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਯਂ ਪੁਂਸਃ ਫਲਾਵਹਂ ।। ੨੨੬.

ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ; ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕृषੇਰ੍ਵृष੍ਟਿਸਮਾਯੋਗਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਸ੍ਯੁਃ ਫਲਸਿਦ੍ਧਯਃ । ਸਧਰ੍ਮ੍ਮਂ ਪੌਰੁषਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਾਲਸੋ ਨ ਚ ਦੈਵਵਾਨ੍ ।। ੨੨੬.

ਜਿਵੇਂ ਫਸਲਾਂ ਮੌਸਮ ਤੇ ਮੀਂਹ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ।

ਸਾਮਾਦਿਭਿਰੁਪਾਯੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਃ । ਸਾਮ ਚੋਪਪ੍ਰਦਾਨਞ੍ਚ ਚਭੇਦਦਣ੍ਡੌ ਤਥਾਪਰੌ ।। ੨੨੬.

ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਾਂਝ, ਦਾਨ, ਫੁਟ, ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਝ, ਦਾਨ, ਫੁਟ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਇਹ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।