ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਸਦਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪृਥਿਵੀਪਤਿਃ । ਨ ਚਾਸਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਜ੍ਜਾਤੁ ਪੁਤ੍ਰਮਾਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੨੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਾ ਪृਥਿਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥ੍ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਞ੍ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੈਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚੈਵਮਾਪ੍ਤੈਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਂਵਦੈਃ । ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ਯਾਜੇਨ ਰਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਸ੍ਯ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਤੇ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗੋ ਦਾਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਲੁਬ੍ਧਵਿਮਾਨਿਤੈਃ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੁ ਗੁਣਾਧਾਨਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁ ਤਂ ਬਨ੍ਧਯੇਤ੍ ਸੁਖੈਃ ।। ੨੨੫.

ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ, ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।

ਅਧਿਕਾਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵਿਨੀਤਂ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਮृਗਯਾਂ ਪਾਨਮਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਂ ਸ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਏ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵृਥਾਟ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਨਿਨ੍ਦਾਞ੍ਚ ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਣਾ, ਵਿਅਰਥ ਘੁੰਮਣਾ, ਕਰੜੀ ਬੋਲੀ, ਨਿੰਦਾ, ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਆਕਾਰਾਣਾਂ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦੋ ਦੁਰ੍ਗਾਦੀਨਾਮਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ । ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਦੂषਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੨੨੫.

ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਗੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਣ-ਸੰਭਾਲ, ਧਨ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਾਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਦੇਸ਼ਕਾਲੇ ਯਦ੍ਦਾਨਮਪਾਤ੍ਰੇ ਦਾਨਮੇਵ ਚ । ਅਰ੍ਥੇषੁ ਦੂषਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਸਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੨੨੫.

ਜੋ ਦਾਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਮਦਂ ਮਾਨਂ ਲੋਭਂ ਦਰ੍ਪਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਤਤੋ ਭृਤ੍ਯਜਯਙ੍‌ਕृਤ੍ਵਾ ਪੌਰਜਾਨਪਦਂ ਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹ, ਗੁੱਸਾ, ਨਸ਼ਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਯੇਦ੍‌ਬਾਹ੍ਯਾਨਰੀਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਰਯਃ । ਗੁਰਵਸ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਕृਤ੍ਰਿਮਾਃ ।। ੨੨੬.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਦ੍ਦਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਾਮਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਥਾ ਰਿਪੋਃ । ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਮਹਾਭਾਗਾ ਮਿਤ੍ਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੬.

ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਸਾਥੀ, ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ।

ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਯਞ੍ਜਨਪਦਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਦਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਕੋਪੋ ਮਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਰਾਜ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੫.

ਮਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।

ਮੂਲਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸ ਵੈ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ੧ ਬਿਸ਼ੇषਤਃ । ਰਾਜ੍ਯਾਙ੍ਗਦ੍ਰੋਹਿਣਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲੇ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਮृਦੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸਖਤ, ਕਦੇ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਲੋਕਦ੍ਵਯਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਹਾਸਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਃ ਪਰਿਭਵਨ੍ਤੀਹ ਨृਪਂ ਹਰ੍षਣਸਤ੍ਕਥਂ ।। ੨੨੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜੇ ਨੌਕਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਾਯ ਕृਤਕਵ੍ਯਸਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਮਿਤਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਲੋਕਾਨਾਂ ਰਞ੍ਜਨਂ ਚਰੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।

ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨृਪਤੇਃ ਕਰ੍ਮਹਾਨਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਂ ਭਵੇਤ੍ । ਰਾਗੇ ਦਰ੍ਪੇ ਚ ਮਾਨੇ ਚ ਦ੍ਰੋਹੇ ਪਾਪੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ ।। ੨੨੫.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ, ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਮੰਦ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਬਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘ੍ਸੂਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ। ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਾਪਦੋ ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨੨੫.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰੀਤ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੌਲਾ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਆਕਾਰੈਰਿਙ੍ਗਿਤੈਰ੍ਗਤ੍ਯਾ ਚੈष੍ਟਯਾ ਭਾषਿਤੇਨ ਚ ।। ੨੨੫.

ਚਿਹਰਾ, ਇਸ਼ਾਰੇ, ਚਾਲ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ—

ਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਪੁਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਨੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਰਾਜਾ ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ ।। ੨੨੫.

ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਇਕੱਲਾ ਰਾਏ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।

ਬਹੁਭਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤ੍ ਕਾਮਂ ਰਾਜਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਮਪਿਨੋ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੇ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਲੁਕਾਵੇ।

ਕ੍ਵਾਪਿ ਕਸ੍ਯਾਪਿ੩ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਬਵਤੀਹਸਦਾ ਨृਣਾਂ । ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯ ਏਕੇਨ ਸੂਰਿਣਾ ।। ੨੨੫.

ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸਲਾਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਰੇ।

ਨਸ਼੍ਯੇਦਵਿਨਯਾਦ੍ਰਾਜਾਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਨਯਾਲ੍ਲਭੇਤ੍ । ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਞ੍ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਂ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੇ।

ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀਞ੍ਚਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਰਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚ ਲੋਕਤਃ । ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਹਿਸ਼ਕ੍ਰੋਤਿ ਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਂ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂਜ੍ਯਾ ਦੇਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਤੇषੁ ਚ । ਦ੍ਵਿਜੇ ਦਾਨਞ੍ਚਕ੍ਸ਼ਯੋऽਯਂ ਨਿਧਿਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿ ਨਾਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੨੨੫.

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੂਤ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਰਿਪਾਲਨਂ । ਦਾਨਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋ ਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸਮ੍ਪਰਂ ।। ੨੨੫.

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ।

ਕृਪਣਾਨਾਥਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਧਵਾਨਾਞ੍ਚ ਯੋषਿਤਾਂ । ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਞ੍ਚ ਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਤਥੈਵ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰੇ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਨ੍ਤਾਪਸਪੂਜਨਂ । ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਾਪਸੇषੁ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਠਹਿਰਾਈ ਹੋਈ ਵਯਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਪਰ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਪਰਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ । ਵਕਕਵਚ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਦਰ੍ਥਂ ਸਿਂਹਵਚ੍ਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰੇ ਜੋ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ; ਗੰਢੇ ਵਾਂਗੂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।

ਵृਕਵਚ੍ਚਾਵਲੁਮ੍ਪੇਤ੍ ਸ਼ਸ਼ਵਚ੍ਚ ਵਿਨਿष੍ਪਤੇਤ੍ । ਦृਢਪ੍ਰਹਾਰੀ ਚ ਭਵੇਤ੍ ਤਥਾ ਸ਼ੂਕਰਵਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੨੫.

ਉਹ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗੂ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਕੇ ਫੜੇ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸੂਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ।