ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਾਤੀਪੁष੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਗਰਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਯੋਜਿਤਂ । ਸਦ੍ਧ੍ਯਾਮਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਕੁਲੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਗਨ੍ਧਿ ਮਨੋਹਰਂ ।। ੨੨੪.

ਜਦੋਂ ਜਾਤੀ ਫੁੱਲ ਦੀ ਵਾਸ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਅਰਧਾ ਤਗਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਤੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਕੁਲ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਨਮੋਹਣੀ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਞ੍ਜਿष੍ਠਾਨ੍ਤਗਰਂ ਚੋਲਂ ਤ੍ਵਚਂ ਚਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਂ ਨਖਂ । ਗਨਧਪਤ੍ਰਞ੍ਚ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਤੈਲਂ ਭਵੇਚ੍ਛੁਭਂ ।। ੨੨੪.

ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਤਗਰ, ਚੋਲਾ, ਦਾਲਚੀਨੀ ਦੀ ਛਾਲ, ਵਿਆਘਰਨਖ, ਨਖ, ਤੇ ਗੰਧਪੱਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਤੇਲ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੈਲਂ ਨਿਪੀਡਿਤਂ ਰਾਮ ਤਿਲੈਃ ਪੁष੍ਪਾਧਿਵਾਸਿਤੈਃ । ਵਾਸਨਾਤ੍ ਪੁष੍ਪਸਟ੍ਟਸ਼ਂ ਗਨ੍ਧੇਨ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ ।। ੨੨੪.

ਤਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਲਾਲਵਙ੍ਗਕਕ੍ਕੋਲਜਾਤੀਫਲਨਿਸ਼ਾਕਰਾਃ । ਜਾਤੀਪਤ੍ਰਿਕਯਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਮੁਖਵਾਸਕਾਃ ।। ੨੨੪.

ਇਲਾਚੀ, ਲਵੰਗ, ਕੱਕੋਲਾ, ਜਾਤੀਫਲ, ਨਿਸ਼ਾਕਰ, ਜਾਤੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਵਾਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਪੂਰਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਕਾਨ੍ਤਾ ਮृਗਦਰ੍ਪਂ ਹਰੇਣੁਕਂ । ਕਕ੍ਕੋਲੈਲਾਲਵਙ੍ਗਞ੍ਚ ਜਾਤੀ ਕੋਸ਼ਕਮੇਵ ਚ ।। ੨੨੪.

ਕਰਪੂਰ, ਕੇਸਰ, ਕਾਂਤਾ, ਮਸ਼ਕ, ਮਿਰਗ ਮਸ਼ਕ, ਹਰੇਣੁਕਾ, ਕੱਕੋਲਾ, ਇਲਾਚੀ, ਲਵੰਗ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਫਲ ਵੀ।

ਤ੍ਵਕ੍‌ਪਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰੁਟਿਮੁਸ੍ਤੌ ਚ ਲਤਾਂ ਕਸ੍ਤੂਰਿਕਂ ਤਥਾ । ਕਣ੍ਟਕਾਨਿ ਲਵਙ੍ਗਸ੍ਯ ਫਲਪਤ੍ਰੇ ਚ ਜਾਤਿਤਃ ।। ੨੨੪.

ਦਾਲਚੀਨੀ ਪੱਤਾ, ਤ੍ਰੁਟਿ, ਮੁਸਤ, ਲਤਾ, ਕਸਤੂਰੀ, ਲਵੰਗ ਦੇ ਕੰਟੇ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫਲ।

ਮੁਖੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤਾ ਮੁਖਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ ।। ੨੨੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਗੰਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੂਗਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਞ੍ਚਪਲ੍ਲਵਵਾਰਿਣਾ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਗੁਟਿਕਾਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਾਸਿਤਂ ਮੁਖਵਾਸਕਂ ।। ੨੨੪.

ਪੂਗਾ, ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ, ਗੁਟਿਕਾ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਸਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਚ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਟੁਕਂ ਦਨ੍ਤਕਾष੍ਠਞ੍ਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇ ਵਾਸਿਤਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ । ਕृਤਞ੍ਚ ਪੂਗਵਦ੍ਰਾਮ ਮੁਖਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾਰਕਂ ।। ੨੨੪.

ਕੜਵੀ ਦੰਦਕਾਠੀਆਂ, ਗਉਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭਿੱਜਾ ਕੇ, ਪੂਗਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਲਈ ਸੁਗੰਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤ੍ਵਕ੍‌ਪਥ੍ਯਯੋਃ ਸਮਾਵਂਸ਼ੌ ਸ਼ਸ਼ਿਭਾਗਾਰ੍ਦ੍ਧਸਂਯੁਤੌ । ਨਾਗਵਲ੍ਲੀਸਮੋ ਭਾਤਿ ਮੁਖਵਾਸੋ ਮਨੋਹਰਃ ।। ੨੨੪.

ਦਾਲਚੀਨੀ ਤੇ ਪਥਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ, ਸ਼ਸ਼ੀਭਾਗ ਦਾ ਅਰਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨਾਗਵੱਲੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਸਦਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪृਥਿਵੀਪਤਿਃ । ਨ ਚਾਸਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਜ੍ਜਾਤੁ ਪੁਤ੍ਰਮਾਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੨੨੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਾ ਪृਥਿਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥ੍ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਞ੍ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੈਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚੈਵਮਾਪ੍ਤੈਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਂਵਦੈਃ । ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸ਼ਾਵ੍ਯਾਜੇਨ ਰਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਸ੍ਯ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਤੇ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗੋ ਦਾਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਲੁਬ੍ਧਵਿਮਾਨਿਤੈਃ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੁ ਗੁਣਾਧਾਨਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁ ਤਂ ਬਨ੍ਧਯੇਤ੍ ਸੁਖੈਃ ।। ੨੨੫.

ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ, ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।

ਅਧਿਕਾਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵਿਨੀਤਂ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਮृਗਯਾਂ ਪਾਨਮਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਂ ਸ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨृਪਃ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਏ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵृਥਾਟ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਨਿਨ੍ਦਾਞ੍ਚ ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਣਾ, ਵਿਅਰਥ ਘੁੰਮਣਾ, ਕਰੜੀ ਬੋਲੀ, ਨਿੰਦਾ, ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਆਕਾਰਾਣਾਂ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦੋ ਦੁਰ੍ਗਾਦੀਨਾਮਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ । ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਦੂषਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੨੨੫.

ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਗੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਣ-ਸੰਭਾਲ, ਧਨ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਾਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਦੇਸ਼ਕਾਲੇ ਯਦ੍ਦਾਨਮਪਾਤ੍ਰੇ ਦਾਨਮੇਵ ਚ । ਅਰ੍ਥੇषੁ ਦੂषਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਸਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ।। ੨੨੫.

ਜੋ ਦਾਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਮਦਂ ਮਾਨਂ ਲੋਭਂ ਦਰ੍ਪਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਤਤੋ ਭृਤ੍ਯਜਯਙ੍‌ਕृਤ੍ਵਾ ਪੌਰਜਾਨਪਦਂ ਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹ, ਗੁੱਸਾ, ਨਸ਼ਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਯੇਦ੍‌ਬਾਹ੍ਯਾਨਰੀਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਰਯਃ । ਗੁਰਵਸ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਕृਤ੍ਰਿਮਾਃ ।। ੨੨੬.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਦ੍ਦਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਾਮਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਥਾ ਰਿਪੋਃ । ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਮਹਾਭਾਗਾ ਮਿਤ੍ਰਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੬.

ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦਾ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਸਾਥੀ, ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ।

ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਯਞ੍ਜਨਪਦਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਦਣ੍ਡਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਕੋਪੋ ਮਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਰਾਜ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੨੫.

ਮਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲਾ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਿਤਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।

ਮੂਲਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸ ਵੈ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ੧ ਬਿਸ਼ੇषਤਃ । ਰਾਜ੍ਯਾਙ੍ਗਦ੍ਰੋਹਿਣਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲੇ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਮृਦੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸਖਤ, ਕਦੇ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਲੋਕਦ੍ਵਯਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਹਾਸਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਭृਤ੍ਯਾਃ ਪਰਿਭਵਨ੍ਤੀਹ ਨृਪਂ ਹਰ੍षਣਸਤ੍ਕਥਂ ।। ੨੨੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜੇ ਨੌਕਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਾਯ ਕृਤਕਵ੍ਯਸਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਮਿਤਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਲੋਕਾਨਾਂ ਰਞ੍ਜਨਂ ਚਰੇਤ੍ ।। ੨੨੫.

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।

ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨृਪਤੇਃ ਕਰ੍ਮਹਾਨਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਂ ਭਵੇਤ੍ । ਰਾਗੇ ਦਰ੍ਪੇ ਚ ਮਾਨੇ ਚ ਦ੍ਰੋਹੇ ਪਾਪੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਿ ।। ੨੨੫.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ, ਘਮੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਮੰਦ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਪ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਬਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘ੍ਸੂਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ। ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਾਪਦੋ ਗੁਪ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨੨੫.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰੀਤ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੌਲਾ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਆਕਾਰੈਰਿਙ੍ਗਿਤੈਰ੍ਗਤ੍ਯਾ ਚੈष੍ਟਯਾ ਭਾषਿਤੇਨ ਚ ।। ੨੨੫.

ਚਿਹਰਾ, ਇਸ਼ਾਰੇ, ਚਾਲ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ—

ਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਪੁਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਨੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਰਾਜਾ ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ ।। ੨੨੫.

ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਇਕੱਲਾ ਰਾਏ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।