ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍‌ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਬਹੁਕਰ੍ਮ੍ਮਕਰਸ੍ਤਥਾ । ਅਦੇਵਮਾਤृਕੋ ਭਕ੍ਤਜਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨੇ ।। ੨੨੨.

ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੋਣ, ਕਈ ਮਜਦੂਰ ਹੋਣ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਵੰਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਵਾਂਤ ਹੋਵੇ।

ਅਗਮ੍ਯਃ ਪਰਚਕ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਲਤਸ੍ਕਰਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੨੨.

ਉਹ ਥਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

षਣ੍ਣਾਮੇਕਤਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਸੇਦ੍‌ ਬਲੀ । ਧਨੁਰ੍ਦੁਂਰ੍ਗਂ ਮਹੀਦੁਰ੍ਗਂ ਨਰਦੁਰ੍ਗਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੨੨.

ਛੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ: ਧਨੁ ਕਿਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਕਿਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਿਲਾ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ।

ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚੈਵਾਮ੍ਬੁਦੁਰ੍ਗਞ੍ਚ ਗਿਰਿਦੁਰ੍ਗਞ੍ਚ ਭਾਰ੍ਗਵ । ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਂ ਸ਼ੈਲਦੁਰ੍ਗਮਭੇਦ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਯਭੇਦਨਂ ।। ੨੨੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਭਾਰਗਵ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਨ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਹਟ੍ਟਾਦ੍ਯਦੇਵਤਾਯਤਨਾਦਿਕਂ । ਅਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਯੁਧੋਪੇਤਂ ਸੋਦਕਂ ਦੁਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਂ ।। ੨੨੨.

ਉਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਲਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਹੱਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਵਾਂਤ ਹੋਵੇ।

ਰਾਜਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ਭੂਪੋ ਵਿषਾਦਿਤਃ । ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰੀषਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿष੍ਟੋ ਵਿਪਾਰ੍ਦ੍ਦਨਃ ।। ੨੨੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਏ ਹਨ: ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਮੂਤਰ ਪਿਸ਼ਟ, ਵਿਪਾਰਦਨ।

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਵਿषਘ੍ਨੀ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਂ । ਕੋषਾਤਕੀ ਚ ਕਲ੍ਹਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚਿਤ੍ਰਪਟੋਲਿਕਾ ।। ੨੨੨.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਵਿਸਘਨੀ, ਤੰਡੁਲੀਯਕ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਕਲਹਾਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਪਟੋਲੀਕਾ।

ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਵਾਰਾਹੀ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਨਨ੍ਦਕਮੇਵ ਚ । ਉਨ੍ਮਾਦਿਨੀ ਸੋਮਰਾਜੀ ਵਿषਘ੍ਨਂ ਰਤ੍ਨਮੇਵ ਚ ।। ੨੨੨.

ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਧਾਤਰੀ, ਆਨੰਦਕ, ਉਨਮਾਦਿਨੀ, ਸੋਮਰਾਜੀ, ਵਿਸ਼ਘਨ ਅਤੇ ਰਤਨ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਾਸ੍ਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਵਸਨ੍ ਦੁਰ੍ਗੇ ਸੁਰਾਨ੍ਯਜੇਤ੍ । ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚ ਪਾਲਯੇਦ੍‌ਦੁष੍ਟਾਞ੍ਜਯੇਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੨੨.

ਸੁਭਾਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਿਵਾਏ।

ਦੇਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਹਰਣਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੁ ਨਰਕੇ ਵਸੇਤ੍ । ਦੇਵਾਲਯਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਦੇਵਪੂਜਾਰਤੋ ਨृਪਃ ।। ੨੨੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹੇ।

ਸੁਰਾਲਯਾਃ ਪਾਲਨੀਯਾਃ ਸ੍ਥਾਪਨੀਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਮृਣ੍ਮਯਾਦ੍ਦਾਰੁਜਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਦਾਰੁਜਾਦਿष੍ਟਕਾਮਯਂ ।। ੨੨੨.

ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਇੱਟ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਐष੍ਟਕਾਚ੍ਛੈਲਜਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ਼ੈਲਜਾਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਣਰਤ੍ਨਜਂ । ਕ੍ਰੀਡਨ੍ ਸੁਰਗृਹਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੨੨.

ਇੱਟ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਰਤਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰ੍ਕृਦ੍ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣੀਯਾਦਿਦਾਨਕृਤ੍ । ਤੈਲਾਜ੍ਯਮਧੁਦੁਗ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਨਾਪ੍ਯ ਦੇਵਂ ਦਿਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੨੨੨.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ, ਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਤੇਲ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਜਯੇਤ੍ ਪਾਲਯੇਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ ਦ੍ਵਿਜਸ੍ਵਨ੍ਨ ਹਰੇਨ੍ਨृਪਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਮੇਕਂ ਗਾਮੇਕਾਂ ਭੂਮੇਰਪ੍ਯੇਕਮਙ੍ਗੁਲਂ ।। ੨੨੨.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੋਨਾ, ਇੱਕ ਗਾਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠਾ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—

ਹਰਨ੍ਨਰਕਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਾਵਦਾਹੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਂ । ਦੁਰਾਚਾਰਨ੍ਨ ਦ੍ਵਿषੇਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇष੍ਵਪਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੨੨੨.

ਜੋ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਮੰਦ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ।

ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਬਧਾਤ੍ ਪਾਪਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਦੈਵਂ ਦੈਵਤਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਦੈਵਮਦੈਵਤਂ ।। ੨੨੨.

ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਦੇਵਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—

ਬ੍ਰਾਹ੍ਣਣੀ ਰੁਦਤੀ ਹਨ੍ਤਿ ਕੁਲਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰ੍ਜਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੨੨.

ਰੋ ਰਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਔਰਤ ਪੂਰੇ ਕੁਲ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਧ੍ਵੀਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਾਲਨਞ੍ਚ ਰਾਜਾ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਯਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਗृਹਕਾਰ੍ਯੈਕਦਕ੍ਸ਼ਯਾ ।। ੨੨੨.

ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਔਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ—

ਸੁਸਂਮ੍ਕृਤੋਪਸ੍ਕਰਯਾ ਵ੍ਯਯੇ ਚਾਮੁਕ੍ਤਹਸ੍ਤਯਾ । ਯਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤਾ ਤ੍ਵੇਨਾਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰषੇਤ੍ਤਂ ਪਤਿ ਸਦਾ ।। ੨੨੨.

ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਹੱਥੋਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।

ਮृਤੇ ਭਰ੍ਤ੍ਤਰਿ ਸ੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗਨਾ । ਪਰਵੇਸ਼੍ਮਰੁਚਿਰ੍ਨ੍ਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਲਹਸ਼ਾਲਿਨੀ ।। ੨੨੨.

ਜੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਔਰਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਨਾ ਹੀ ਝਗੜਾਲੂ ਹੋਵੇ।

ਮਣ੍ਡਨਂ ਵਰ੍ਜਯੇਨ੍ਨਾਰੀ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋषਿਤਭਰ੍ਤृਕਾ । ਦੇਵਤਾਰਾਧਨਪਰਾ ਤਿष੍ਠੇਦ੍ਭਰ੍ਤ੍ਤृਹਿਤੇ ਰਤਾ ।। ੨੨੨.

ਜਿਸ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ।

ਧਾਰਯੇਨ੍ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਾਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਭਰਣਨ੍ਤਥਾ । ਭਰ੍ਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿ ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਨ੍ਨਾਰੀ ਸਾਪਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੨੨੨.

ਉਹ ਮੰਗਲ ਲਈ ਕੁਝ ਗਹਿਣਾ ਪਹਿਨੇ; ਜੇ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਸਮ੍ਪੂਜਨਙ੍ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਗृਹਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨਾਦਿਕਂ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼੍ਯਾਂਕਾਤ੍ਤਿਕੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਗਾਂ ਸਵਤ੍ਸਾਂ ਦਦੇਤ੍ਤਥਾ ।। ੨੨੨.

ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਆਦਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੱਛੇ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਂ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍षੇ ਤੁ ਸਿਤੇऽਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਦਿਵਾਕਰਂ ।। ੨੨੨.

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ, ਚੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮਾਧਿਪਂ ਨृਪਃ । ਸ਼ਤਗ੍ਰਾਮਾਧਿਪਞ੍ਚਾਨ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਵਿषਯੇਸ੍ਵਰਂ ।। ੨੨੩.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਭੋਗਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਨੁਰੂਪਤਃ । ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤੇਤषਾਞ੍ਚਾਰੈਃ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੨੨੩.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਣ-ਚਲਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਮੇ ਦੋषਾਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਨਯੇਤ੍ । ਅਸ਼ਕ੍ਤੋ ਦਸ਼ਪਾਲਸ੍ਯ ਸ ਤੁ ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ ।। ੨੨੩.

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਏ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਸ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸੇ।

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਦਸ਼ਪਾਲੋऽਪਿ ਤਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ । ਵਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਰਾਜਾ ਵੈ ਵਿष੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਸੁਰਕ੍ਸ਼ਇਤਾਤ੍ ।। ੨੨੩.

ਦਸ ਘਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧਨਵਾਨ੍ਧਰ੍ਮ੍ਮਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਧਨਵਾਨ੍ ਕਾਮਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਉਚ੍ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਨਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥੈ੧ ਕ੍ਰਿਯਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਸਰਿਦ੍ਯਥਾ ।। ੨੨੩.

ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।