ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਗਤਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਰੈਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਸ਼ਤ੍ਰਵੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪੋ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਮਪਿ ਚੈਕਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਵੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਤਲਵਾਰ — ਹਰ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭृਤ੍ਯਾਵਸ਼ਿष੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਕਤਃ। ਚਾਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਦਾਚਰਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਅਵਿਗਣ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣੇ। ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੇ।

ਜਨਸ੍ਯਾਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਸੋਮ੍ਯਾਂਸ੍ਤਥਾਜ੍ਞਾਤਾਨ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਂ । ਵਣਿਜੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਲਾਨ੍ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਵਪਾਰੀ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਤੇ ਵੈਦ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—

ਤਥਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਾਕਾਰਾਨ੍ ਬਲਾਬਲਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦ੍ ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ।

ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਜਨਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਾਗੁਣਾਨ੍ । ਸ਼ੁਭਾਨਾਮਸ਼ੁਭਾਨਾਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਙ੍ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਸਾਯ ਚ ।। ੨੨੦.

ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵਿਰੋਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ — ਇਹ ਸਭ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲਗਾਏ।

ਅਨੁਰਾਗਕਰਂ ਕਰ੍ਮ ਚਰੇਜ੍ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਾਗਜਂ । ਜਨਾਨੁਰਾਗਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਂ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰੇ; ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਭृਤ੍ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵਤ੍ਸਚ੍ਛ੍ਰਿਯਃ ਪਤੇਃ । ਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਵਚਨਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਅਨੁਕੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰੇ।

ਰਹੋਗਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਨਿਯੁਕ੍ਤੋ ਹਰੇਦ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਨਕਂ ।। ੨੨੧.

ਜੋ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਪਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਆਖੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾ ਲਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਉਣੇਖ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਨ ਤਥਾਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੇਸ਼ਭਾषਾਵਿਚੇष੍ਟਿਤਂ । ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਚਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈਰਭੂਤੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਾਕृਤੈਃ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਵਰਤੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਸਂਸਰ੍ਗ ਨ ਵ੍ਰਜੇਦ੍‌ਭृਤ੍ਯੋ ਰਾਜ੍ਞੋ ਗੁਹ੍ਯਞ੍ਚ ਗੋਪਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਕੌਸ਼ਲਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਾਜਾਨਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਯੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਨੌਕਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਘਣੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਭੇਦ ਸਦਾ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੌਸ਼ਲ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਵਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜ੍ਞਾ ਯਚ੍ਛ੍ਰਾਵਿਤਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਨ ਤਲ੍ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ । ਆਜ੍ਞਾਪ੍ਯਮਾਨੇ ਬਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਙ੍ਕਰੋਮੀਤਿ ਵਾ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜਾ ਜੋ ਭੇਦ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ 'ਕੀ ਕਰੀਏ?' ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿष੍ਟੇ੨ ਦ੍ਵਾਰਿ ਵਿਸ਼ੇਨ੍ਨਾਯੋਗ੍ਯੇ ਭੁਵਿ ਰਾਜਦृਕ ।। ੨੨੧.

ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਲੌਲ੍ਯਂ ਸਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਾਤਥਾ ।। ੨੨੧.

ਧੋਖਾ, ਲਾਲਚ, ਚੁਗਲੀ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੇ ਘਟੀਆਪਣ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਪਲ੍ਯਞ੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਰਾਕਜਾਨੁਜੀਵਿਨਾ । ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼ਿਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਚਲਤਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਮਸ੍ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਸਦਾ ਚਾਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਵਲ੍ਲਭਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਚਿਵੈਰ੍ਨ੍ਨਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਰਾਜਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਿਯਞ੍ਚਰੇਤ੍ । ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਵृਤ੍ਤਿਮੀਹੇਤ ਰਾਜਵਿਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਪृष੍ਟਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਕਾਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾਪਦਿ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋ ਵਾਕ੍ਯਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਹੀ ਰਹਸ੍ਯੇ ਨ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ।। ੨੨੧.

ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਕੁਸ਼ਲਾਦਿਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਚਾਸਨਂ । ਤਤ੍ਕਥਾਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍‌ਧृष੍ਟੋ ਅਪ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਨਨ੍ਦਤੇ ।। ੨੨੧.

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛੇ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨੌਕਰ ਦਾ ਮਨ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪਂ ਦਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਕਥਾਨ੍ਤਰੇष੍ਵਪਿ । ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸੇਵਾਮਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਨੌਕਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਨੌਕਰ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਦੁਰ੍ਗਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯੇ ਦੁਰ੍ਗਦੇਸ਼ੇ ਵਸੇਨ੍ਨृਪਃ । ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯੋऽਹ੍ਯਨਾਹਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤਥਾਪਰੈਃ ।। ੨੨੨.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍‌ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਬਹੁਕਰ੍ਮ੍ਮਕਰਸ੍ਤਥਾ । ਅਦੇਵਮਾਤृਕੋ ਭਕ੍ਤਜਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨੇ ।। ੨੨੨.

ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੋਣ, ਕਈ ਮਜਦੂਰ ਹੋਣ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਵੰਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਵਾਂਤ ਹੋਵੇ।

ਅਗਮ੍ਯਃ ਪਰਚਕ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਲਤਸ੍ਕਰਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੨੨੨.

ਉਹ ਥਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

षਣ੍ਣਾਮੇਕਤਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਸੇਦ੍‌ ਬਲੀ । ਧਨੁਰ੍ਦੁਂਰ੍ਗਂ ਮਹੀਦੁਰ੍ਗਂ ਨਰਦੁਰ੍ਗਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੨੨੨.

ਛੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ: ਧਨੁ ਕਿਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਕਿਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਿਲਾ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ।

ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚੈਵਾਮ੍ਬੁਦੁਰ੍ਗਞ੍ਚ ਗਿਰਿਦੁਰ੍ਗਞ੍ਚ ਭਾਰ੍ਗਵ । ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਂ ਸ਼ੈਲਦੁਰ੍ਗਮਭੇਦ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਯਭੇਦਨਂ ।। ੨੨੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਭਾਰਗਵ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਨ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਹਟ੍ਟਾਦ੍ਯਦੇਵਤਾਯਤਨਾਦਿਕਂ । ਅਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਯੁਧੋਪੇਤਂ ਸੋਦਕਂ ਦੁਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਂ ।। ੨੨੨.

ਉਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਲਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਹੱਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਵਾਂਤ ਹੋਵੇ।

ਰਾਜਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ਭੂਪੋ ਵਿषਾਦਿਤਃ । ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰੀषਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿष੍ਟੋ ਵਿਪਾਰ੍ਦ੍ਦਨਃ ।। ੨੨੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਏ ਹਨ: ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਮੂਤਰ ਪਿਸ਼ਟ, ਵਿਪਾਰਦਨ।

ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਵਿषਘ੍ਨੀ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਂ । ਕੋषਾਤਕੀ ਚ ਕਲ੍ਹਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚਿਤ੍ਰਪਟੋਲਿਕਾ ।। ੨੨੨.

ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਵਿਸਘਨੀ, ਤੰਡੁਲੀਯਕ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਕਲਹਾਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਪਟੋਲੀਕਾ।

ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਵਾਰਾਹੀ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਨਨ੍ਦਕਮੇਵ ਚ । ਉਨ੍ਮਾਦਿਨੀ ਸੋਮਰਾਜੀ ਵਿषਘ੍ਨਂ ਰਤ੍ਨਮੇਵ ਚ ।। ੨੨੨.

ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਧਾਤਰੀ, ਆਨੰਦਕ, ਉਨਮਾਦਿਨੀ, ਸੋਮਰਾਜੀ, ਵਿਸ਼ਘਨ ਅਤੇ ਰਤਨ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਾਸ੍ਤੁਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਵਸਨ੍ ਦੁਰ੍ਗੇ ਸੁਰਾਨ੍ਯਜੇਤ੍ । ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚ ਪਾਲਯੇਦ੍‌ਦੁष੍ਟਾਞ੍ਜਯੇਦ੍ਦਾਨਾਨਿ ਦਾਪਯੇਤ੍ ।। ੨੨੨.

ਸੁਭਾਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਿਵਾਏ।