ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤੇ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤੇ ਅਮੁਕ੍ਤੇ ਮੁਕ੍ਤਧਾਰਿਤੇ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਨਿਯੁਦ੍ਧੇ ਚ ਕੁਸ਼ਲੋ ਨृਪਤੇਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੨੦.

ਯੰਤਰਾਂ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੜਾਈ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਅਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।

ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃਪੁਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਵਾਰ੍षਿਕਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਵ੍ਦਾਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁषਾਸ਼੍ਚਰੇਯੁਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੨੨੦.

ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਚਾਸ ਸਾਲ ਹੋਵੇ। ਮਰਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਯਾਦਾਯੁਧਾਗਾਰੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ । ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਿ ਬੁਦ੍‌ਧ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ।। ੨੨੦.

ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਰਾਜਾ ਉੱਤਮ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ।

ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਾਣਿ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਜਯੇਚ੍ਛੁਃ ਪृਥਿਵੀਂ ਰਾਕਜਾ ਸਹਾਯਾਨਾਨਯੇਦ੍ਧਿਤਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਉੱਤਮ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਏ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਨਿੱਭਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ।

ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਸ਼ੂਰਾਨ੍ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮਕਰ੍ਮਸੁ । ਨਿਪੁਣਾਨਰ੍ਥਕृਤ੍ਯੇषੁ੧ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ੁਚੀਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਸ਼ਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ षਣ੍ਡਾਨ੍ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਕਰ੍ਮਸੁ । ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਵਿਦਿਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸ਼ੁਚਿਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਤਨ੍ਨਰਂ ।। ੨੨੦.

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਜੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਏ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਦੇਵੇ।

ਧਰ੍ਮੇ ਚਾਰ੍ਥੇ ਚ ਕਾਮੇ ਚ ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤਾਧਮੇऽਧਮਾਨ੍ । ਰਾਜਾ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚ ਉਪਧਾਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਧਰਮ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਕੰਮ ਕਰੇ।

ਸਮਨ੍ਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਧਸ੍ਤਿਵਨੇਚਰਾਨ੍ । ਤਤ੍ਪਦਾਨ੍ਵੇषਣੇ ਯਤ੍ਤਾਨਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਚੁਸਤ ਮੁਖੀਆਂ ਲਗਾਏ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਪਿਤृਪੈਤਾਮ੍ਹਾਨ੍ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਹਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੰਮ ਦੇਵੇ। ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ।

ਦੁष੍ਟਾਨਪ੍ਯਥ ਵਾऽਦੁष੍ਟਾਨ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਦੁष੍ਟਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਨ੍ਨ ਤਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਦ੍ਵਸ਼ੇ ।। ੨੨੦.

ਚਾਹੇ ਮਾੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚੰਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ। ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਤ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਗਤਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਰੈਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਸ਼ਤ੍ਰਵੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪੋ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਮਪਿ ਚੈਕਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਵੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਤਲਵਾਰ — ਹਰ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭृਤ੍ਯਾਵਸ਼ਿष੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਕਤਃ। ਚਾਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਦਾਚਰਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਅਵਿਗਣ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣੇ। ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੇ।

ਜਨਸ੍ਯਾਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਸੋਮ੍ਯਾਂਸ੍ਤਥਾਜ੍ਞਾਤਾਨ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਂ । ਵਣਿਜੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਲਾਨ੍ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਵਪਾਰੀ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਤੇ ਵੈਦ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—

ਤਥਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਾਕਾਰਾਨ੍ ਬਲਾਬਲਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦ੍ ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ।

ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਜਨਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਾਗੁਣਾਨ੍ । ਸ਼ੁਭਾਨਾਮਸ਼ੁਭਾਨਾਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਙ੍ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਸਾਯ ਚ ।। ੨੨੦.

ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵਿਰੋਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ — ਇਹ ਸਭ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲਗਾਏ।

ਅਨੁਰਾਗਕਰਂ ਕਰ੍ਮ ਚਰੇਜ੍ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਾਗਜਂ । ਜਨਾਨੁਰਾਗਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਂ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰੇ; ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਭृਤ੍ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵਤ੍ਸਚ੍ਛ੍ਰਿਯਃ ਪਤੇਃ । ਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਵਚਨਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਅਨੁਕੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰੇ।

ਰਹੋਗਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਨਿਯੁਕ੍ਤੋ ਹਰੇਦ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਨਕਂ ।। ੨੨੧.

ਜੋ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਪਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਆਖੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾ ਲਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਉਣੇਖ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਨ ਤਥਾਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੇਸ਼ਭਾषਾਵਿਚੇष੍ਟਿਤਂ । ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਚਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈਰਭੂਤੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਾਕृਤੈਃ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਵਰਤੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਸਂਸਰ੍ਗ ਨ ਵ੍ਰਜੇਦ੍‌ਭृਤ੍ਯੋ ਰਾਜ੍ਞੋ ਗੁਹ੍ਯਞ੍ਚ ਗੋਪਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਕੌਸ਼ਲਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਾਜਾਨਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਯੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਨੌਕਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਘਣੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਭੇਦ ਸਦਾ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੌਸ਼ਲ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਵਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜ੍ਞਾ ਯਚ੍ਛ੍ਰਾਵਿਤਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਨ ਤਲ੍ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ । ਆਜ੍ਞਾਪ੍ਯਮਾਨੇ ਬਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਙ੍ਕਰੋਮੀਤਿ ਵਾ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜਾ ਜੋ ਭੇਦ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ 'ਕੀ ਕਰੀਏ?' ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿष੍ਟੇ੨ ਦ੍ਵਾਰਿ ਵਿਸ਼ੇਨ੍ਨਾਯੋਗ੍ਯੇ ਭੁਵਿ ਰਾਜਦृਕ ।। ੨੨੧.

ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਲੌਲ੍ਯਂ ਸਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਾਤਥਾ ।। ੨੨੧.

ਧੋਖਾ, ਲਾਲਚ, ਚੁਗਲੀ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੇ ਘਟੀਆਪਣ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਾਪਲ੍ਯਞ੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਰਾਕਜਾਨੁਜੀਵਿਨਾ । ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼ਿਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਚਲਤਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਮਸ੍ਕਾਰ੍ਯਾਃ ਸਦਾ ਚਾਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਵਲ੍ਲਭਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਚਿਵੈਰ੍ਨ੍ਨਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਰਾਜਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਿਯਞ੍ਚਰੇਤ੍ । ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਵृਤ੍ਤਿਮੀਹੇਤ ਰਾਜਵਿਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਪृष੍ਟਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਕਾਮਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾਪਦਿ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋ ਵਾਕ੍ਯਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਹੀ ਰਹਸ੍ਯੇ ਨ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ।। ੨੨੧.

ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਕੁਸ਼ਲਾਦਿਪਰਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਚਾਸਨਂ । ਤਤ੍ਕਥਾਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍‌ਧृष੍ਟੋ ਅਪ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਨਨ੍ਦਤੇ ।। ੨੨੧.

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛੇ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨੌਕਰ ਦਾ ਮਨ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪਂ ਦਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਕਥਾਨ੍ਤਰੇष੍ਵਪਿ । ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸੇਵਾਮਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਨੌਕਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਨੌਕਰ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।