ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੋਜਾਚਵਿਗृਹਦਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਪੁਰੋਹਿਤੌ । ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਰ੍ਚ੍ਯ ਹ੍ਯਨ੍ਯਭੂਗੋਨ੍ਨਮੁਖ੍ਯਕੈਃ ।। ੨੧੮.

ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਗਾਂ, ਬਕਰੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਜਮੀਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

ਵਹ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤ੍ਯ ਗੁਰੁਂ ਨਤ੍ਵਾਥ ਪृष੍ਠਤਃ । ਵृषਮਾਲਭ੍ਯ ਗਾਂ ਵਤ੍ਸਾਂ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ।। ੨੧੮.

ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਵੱਛ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

ਅਸ਼੍ਵਮਾਰੁਹ੍ਯ ਨਾਗਸ਼੍ਚ ਪੂਜਯੇਤ੍ਤਂ ਸਮਾਰੁਹੇਤ੍ । ਪਰਿਭ੍ਰਮੇਦ੍ਰਾਜਮਾਰ੍ਗੇ ਬਲਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ।। ੨੧੮.

ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੇ।

ਸਹਾਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ । ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਸੋऽਭਿषਿਕ੍ਤਃ ਸਹਾਮਾਤ੍ਯੋ ਜਯੇਚ੍ਛਤ੍ਰੂਨ੍ਨृਪੋਤ੍ਤਮਃ । ਰਾਜ੍ਞਾ ਸੇਨਾਪਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋऽਥ ਵਾ ।। ੨੨੦.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਏ; ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਤਰੀ।

ਕੁਲੀਨੋ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਸ਼੍ਚ ਨੀਤਿਵਿਤ੍ । ਦੂਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦੀ ਸ੍ਯਾਦਕ੍ਸ਼ੀਣੋऽਤਿਂਬਲਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੨੨੦.

ਉਹ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਦੂਤ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ, ਘਟਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਤਾਮ੍ਬੂਲਧਾਰੀ ਨਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਾ ਭਕ੍ਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਪ੍ਰਿਯਃ । ਸਾਨ੍ਧਿਵਿਗ੍ਰਹਿਕਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਃ षਾਡ੍‌ਗੁਣ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।। ੨੨੦.

ਉਹ ਤਾਂਬੂਲ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਵੇ; ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।

ਖਡ੍‌ਗਧਾਰੀ ਰਕ੍ਸ਼ਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾਰਥਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਬਲਾਦਿਵਿਤ੍ । ਸੂਦਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਹਿਤੋ ਵਿਜ੍ਞੋ ਮਹਾਨਸਗਦਤੋ ਹਿ ਸਃ ।। ੨੨੦.

ਖੜਗ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰਥੀ ਫੌਜ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਰਸੋਈ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।

ਸਭਾਸਦਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਃ ਲੇਖਕੋऽਕ੍ਸ਼ਰਵਿਦ੍ਧਿਤਃ । ਆਹ੍ਵਾਨਕਾਲਵਿਜ੍ਞਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਹਿਤਾ ਦੌਵਾਰਿਕਾ ਜਨਾਃ ।। ੨੨੦.

ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਲੇਖਕ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਸੱਦੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋਣ।

ਰਤ੍ਨਾਦਿਜ੍ਞੋ ਧਨਾਧ੍ਯਜ੍ਞਃ ਅਨੁਦ੍ਵਾਰੇ ਹਿਤੋ ਨਰਃ । ਸ੍ਯਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦ੍ਵੈਦ੍ਯੋ ਗਜਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਥ ਹਸ੍ਤਿਵਿਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਵੇ; ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਦ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।

ਜਿਤਸ਼੍ਰਮੋ ਗਜਾਰੋਹੀ ਹਯਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਹਯਾਦਿਬਿਤ੍ । ਦੁਰ੍ਗਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਹਿਤੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਸ੍ਥਪਤਿਰ੍ਵਾਸ੍ਤੁਵੇਦਵਿਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਥੱਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇੰਜਨੀਅਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤੇ ਪਾਣਿਮੁਕ੍ਤੇ ਅਮੁਕ੍ਤੇ ਮੁਕ੍ਤਧਾਰਿਤੇ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯੋ ਨਿਯੁਦ੍ਧੇ ਚ ਕੁਸ਼ਲੋ ਨृਪਤੇਰ੍ਹਿਤਃ ।। ੨੨੦.

ਯੰਤਰਾਂ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੜਾਈ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ; ਅਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।

ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਃਪੁਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਵਾਰ੍षਿਕਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਵ੍ਦਾਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁषਾਸ਼੍ਚਰੇਯੁਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੨੨੦.

ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਚਾਸ ਸਾਲ ਹੋਵੇ। ਮਰਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਯਾਦਾਯੁਧਾਗਾਰੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ । ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਿ ਬੁਦ੍‌ਧ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ।। ੨੨੦.

ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਰਾਜਾ ਉੱਤਮ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ।

ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਾਣਿ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਜਯੇਚ੍ਛੁਃ ਪृਥਿਵੀਂ ਰਾਕਜਾ ਸਹਾਯਾਨਾਨਯੇਦ੍ਧਿਤਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਉੱਤਮ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਏ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਨਿੱਭਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ।

ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਸ਼ੂਰਾਨ੍ ਸਙ੍‌ਗ੍ਰਾਮਕਰ੍ਮਸੁ । ਨਿਪੁਣਾਨਰ੍ਥਕृਤ੍ਯੇषੁ੧ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ੁਚੀਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਸ਼ਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ षਣ੍ਡਾਨ੍ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਕਰ੍ਮਸੁ । ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਵਿਦਿਤੋ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸ਼ੁਚਿਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਤਨ੍ਨਰਂ ।। ੨੨੦.

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਜੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਏ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤਿੱਖੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਦੇਵੇ।

ਧਰ੍ਮੇ ਚਾਰ੍ਥੇ ਚ ਕਾਮੇ ਚ ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤਾਧਮੇऽਧਮਾਨ੍ । ਰਾਜਾ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚ ਉਪਧਾਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਧਰਮ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕੰਮੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਕੰਮ ਕਰੇ।

ਸਮਨ੍ਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਧਸ੍ਤਿਵਨੇਚਰਾਨ੍ । ਤਤ੍ਪਦਾਨ੍ਵੇषਣੇ ਯਤ੍ਤਾਨਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਯੇਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਚੁਸਤ ਮੁਖੀਆਂ ਲਗਾਏ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍ । ਪਿਤृਪੈਤਾਮ੍ਹਾਨ੍ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਹਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੰਮ ਦੇਵੇ। ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ।

ਦੁष੍ਟਾਨਪ੍ਯਥ ਵਾऽਦੁष੍ਟਾਨ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਦੁष੍ਟਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਨ੍ਨ ਤਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਦ੍ਵਸ਼ੇ ।। ੨੨੦.

ਚਾਹੇ ਮਾੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚੰਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ। ਮਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਤ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਗਤਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਰੈਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਸ਼ਤ੍ਰਵੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿषਂ ਸਰ੍ਪੋ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਮਪਿ ਚੈਕਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਵੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਤਲਵਾਰ — ਹਰ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭृਤ੍ਯਾਵਸ਼ਿष੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਕਤਃ। ਚਾਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਦਾਚਰਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਅਵਿਗਣ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣੇ। ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੇ।

ਜਨਸ੍ਯਾਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਸੋਮ੍ਯਾਂਸ੍ਤਥਾਜ੍ਞਾਤਾਨ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਂ । ਵਣਿਜੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਲਾਨ੍ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਨ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਲੋਕ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਵਪਾਰੀ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਤੇ ਵੈਦ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—

ਤਥਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਾਕਾਰਾਨ੍ ਬਲਾਬਲਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਨੈਕਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦ੍ ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਤਃ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ।

ਰਾਗਾਪਰਾਗੌ ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਜਨਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਾਗੁਣਾਨ੍ । ਸ਼ੁਭਾਨਾਮਸ਼ੁਭਾਨਾਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਙ੍ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦ੍ਵਸਾਯ ਚ ।। ੨੨੦.

ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵਿਰੋਧ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ — ਇਹ ਸਭ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲਗਾਏ।

ਅਨੁਰਾਗਕਰਂ ਕਰ੍ਮ ਚਰੇਜ੍ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਾਗਜਂ । ਜਨਾਨੁਰਾਗਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਂ ਰਾਜਾ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ ।। ੨੨੦.

ਜੋ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰੇ; ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਦ੍ਵਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਪੁष੍ਕਰ ਉਵਾਚ ਭृਤ੍ਯਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਂ ਸ਼ਿष੍ਯਵਤ੍ਸਚ੍ਛ੍ਰਿਯਃ ਪਤੇਃ । ਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਵਚਨਂ ਰਾਜ੍ਞੋ ਅਨੁਕੂਲਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਵਦੇਤ੍ ।। ੨੨੧.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰੇ।

ਰਹੋਗਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਨਿਯੁਕ੍ਤੋ ਹਰੇਦ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਨਕਂ ।। ੨੨੧.

ਜੋ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਪਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਆਖੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾ ਲਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਉਣੇਖ ਨਾ ਕਰੇ।

ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਨ ਤਥਾਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੇਸ਼ਭਾषਾਵਿਚੇष੍ਟਿਤਂ । ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਚਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈਰਭੂਤੈਰ੍ਨ੍ਨਿਰਾਕृਤੈਃ ।। ੨੨੧.

ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਵਰਤੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।