ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਲਿਙ੍ਗਮਾਨਾਦਿਕਥਨਮ੍ ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਲਿਙ੍ਗਮਾਨਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ। ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਲਵਣਜਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਘृਤਜਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਮ੍

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਘਿਉਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਭੂਤਯੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਲਿਙ੍ਗਨ੍ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਨ੍ਤਾਤ੍‌ਕਾਲਿਕਂ ਵਿਦੁਃ। ਪਕ੍ਕਾਪਕ੍ਵਂ ਮृਣ੍ਮਯਂ ਸ੍ਯਾਦਪਕ੍ਕਾਤ੍ ਪਕ੍ਕ੍ਜਂ ਵਰਮ੍

ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ, ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਆਰਜ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਤੇ ਕੱਚੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਕਿਆ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤਤੋ ਦਾਰੁਮਯਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਦਾਰੁਜਾਤ੍ ਸ਼ੈਲਜਂ ਵਰਮ੍। ਸ਼ੈਲਾਦ੍ਵਰਂ ਤੁ ਮੁਕ੍ਤਾਜਂ ਤਤੋ ਲੌਹਂ ਸੁਵਰ੍ਣਜਮ੍

ਫਿਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਥਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਪਥਰ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੋਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੋਹਾ ਤੇ ਸੋਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜਤਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਪੈਤ੍ਤਲਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍। ਰਙ੍ਗਜਂ ਰਸਲਿਙ੍ਗਞ੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਂ ਵਰਮ੍

ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਮਬੇ ਅਤੇ ਪੀਤਲ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਾਰਦੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਰਸਜਂ ਰਸਲੋਹਾਦਿਰਤ੍ਨਗਰ੍ਭਨ੍ਤੁ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍। ਮਾਨਾਦਿ ਨੇष੍ਟਂ ਸਿਦ੍ਧਾਦਿ ਸ੍ਥਾਪਿਤੇਥ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਿ

ਪਾਰਦੇ ਦਾ, ਹੋਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਵਧਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਪ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਲਿੰਗ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਮੇ ਚ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਤੇषਾਂ ਪੀਠਪ੍ਰਾਸਾਦਕਲ੍ਪਨਾ। ਪੂਜਯੇਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਿਮ੍ਬਸ੍ਥਂ ਦਰ੍ਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਮ੍ਬਿਤਮ੍

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੀਠ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਖ ਰਹੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪੂਜ੍ਯੋ ਹਰਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗੇ ਪੂਰ੍ਣਾਰ੍ਚ੍ਚਨਂ ਭਵੇਤ੍। ਹਸ੍ਤੋਤ੍ਤਰਵਿਧਂ ਸ਼ੈਲਂ ਦਾਰੁਜਂ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਹਿ

ਹਰ ਥਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਥਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ।

ਚਲਮਙ੍ਗੁਲਮਾਨੇਨ ਦ੍ਵਾਰਗਰ੍ਭਕਰੈਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਙ੍ਗੁਲਾਦ੍ ਗृਹਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍

ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਲਿੰਗ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਰਮਾਨਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਂ ਨਵਧਾ ਗਰ੍ਭਮਾਨਤਃ। ਨਵਧਾ ਗਰ੍ਭਮਾਨੇਨ ਲਿਙ੍ਗਨ੍ਧਾਮ੍ਨਿ ਚ ਪੂਜਯੇਤ੍

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨੌਂ ਗੁਣਾ। ਨੌਂ ਗੁਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮਾਨਤਃ। ਮਧ੍ਯਮਾਨੇਨ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਸ਼ਦਧਮੇਨ ਚ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਛੱਤੀ ਲਿੰਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਲੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਛੱਤੀ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਛੱਤੀ।

ਇਤ੍ਥਮੈਕ੍ਯੇਨ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ਼ਤਮष੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਭਵੇਤ੍। ਏਕਾਙ੍ਗੁਲਾਦਿਪਞ੍ਚਾਨ੍ਤਂ ਕਨ੍ਯਸਞ੍ਚਲਮੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਤੱਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡਾਦਿਦਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਞ੍ਚਲਂ ਲਿਙ੍ਗਞ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਮ੍। ਏਕਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਨ੍ਤਕਮ੍

ਛੇ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਦਸ ਉਂਗਲ ਤੱਕ, ਮੱਧਮ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਰਾਂ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲ ਤੱਕ, ਵੱਡਾ ਲਿੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਡਙ੍ਗੁਲਂ ਮਹਾਰਤ੍ਨੈ ਰਤ੍ਨੈਰਨ੍ਯੈਰ੍ਨ੍ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਮ੍। ਰਵਿਭਿਰ੍ਹੇਮਭਾਰੋਤ੍ਥਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ੇषੈਸ੍ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਭਿਃ

ਛੇ ਉਂਗਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰਤਨ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨੌਂ ਉਂਗਲ ਦਾ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

षੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ੇ ਚ ਵੇਦਾਂਸ਼ੇ ਯੁਗਂ ਲੁਪ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਦੇਸ਼ਤਃ। ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍‌षੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਕੋਣਯੋਸ੍ਤੁ ਵਿਲੋਪਯੇਤ੍

ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੁਗ ਹਟਾ ਕੇ, ਕੋਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਘਟਾ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਨਿਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ਕਣ੍ਠੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਯੁਗੈਸ੍ਤਥਾ। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਵਿਲੁਪ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਲਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵੇਦ੍ਵਰਮ੍

ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਮਾਪੀ ਵੀਹ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਮ੍ਨੋ ਯੁਗਰ੍ਤ੍ਤੁਨਾਗਾਂਸ਼ੈਰ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਹੀਨਾਦਿਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਲਿਙ੍ਗਦ੍ਵਾਰੋਚ੍ਛਯਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਦੋਨਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍

ਧਾਮ ਦੇ ਯੁਗ, ਰਿਤੂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇਕ ਪੈਰ ਘਟਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰ੍ਭਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨਾਧਮ ਲਿਙ੍ਗਂ ਭੂਤਾਂਸ਼ੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਰਮ੍। ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤ ਸਮ੍ਪਾਤਯੇਤ੍ ਸਮਮ੍

ਘੱਟ ਲਿੰਗ ਗਰਭ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਾ ਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਵ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭੂਤਸੂਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਮ੍। ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਵਾਮਵਾਮਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਨਾਂ ਦੀਰ੍ਘਤਾ ਨਵ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਧਾਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਮੱਧਲਾ; ਦੋ ਅੰਤਰਾਂ, ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੌਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਹਸ੍ਤੋ ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ੍ਨਵ ਪਾਣਯਃ। ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕਮ੍

ਹੱਥ ਤੋਂ ਹੱਥ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਨੌਂ ਹਥੇਲੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ; ਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਘੱਟ, ਮੱਧ, ਤੇ ਚੰਗੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ।

ਏਕੈਕਲਿਙ੍ਗਮਦ੍ਯੇषੁ ਤ੍ਰੀਣੀ ਚ ਪਾਦਸ਼ਃ। ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਘਟਯੇਦ੍ਧੀਮਾਨ੍ षਟਸੁ ਚਾਸ਼੍ਟੋਤ੍ਤਰੇषੁ ਚ

ਪਹਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ; ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖੇ।

ਸ੍ਥਿਰਦੀਰ੍ਘਪ੍ਰਮੇਯਾਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਰਗਰ੍ਭਕਰਾਤ੍ਮਿਕਾ। ਭਾਗੇਸ਼ਞ੍ਚਾਪ੍ਯਮੀਸ਼ਞ੍ਚ ਦੇਵੇਜ੍ਯਨ੍ਤੁਲ੍ਯਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍

ਸਥਿਰ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਮਾਪਯੋਗ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਗਰਭ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ; ਭਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਉਸ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਲਿਙ੍ਗਰੁਪਾਣਿ ਵਿष੍ਕਮ੍ਬੇਣ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍। ਦੀਰ੍ਘਮਾਯਾਨ੍ਵਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਮ੍

ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਨਾਲ ਚਾਰ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਲੰਬਾਈ ਸਮੇਤ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰष੍ਟਾष੍ਟਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਤਤ੍ਤਵਤ੍ਰਯਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮੀਪ੍ਸਿਤਂ ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਂ ਤੇਨ ਕृਤ੍ਵਾ ਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਵੈ

ਚਾਰ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੋਲਾਈਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ; ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਵਜਾਦ੍ਯਾਯੈਃ ਸੁਰੈਰ੍ਭੂਤੈਃ ਸ਼ਿਖਿਭਿਰ੍ਵ੍ਵਾ ਹਰੇਤ੍ ਕृਤਿਮ੍। ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਚਚ੍ਛੇषਂ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਚ੍ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍

ਧਵਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਭੂਤਾਂ ਜਾਂ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਬਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧ੍ਵਜਾਦ੍ਯਾ ਧ੍ਵਜਸਿਂਹੇਭਵृषਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪਰੇ ਸ਼ੁਭਾਃ। ਖਰੇषੁ षਡ੍‌ਜਗਾਨ੍ਧਾਰਪਞ੍ਚਮਾਃ ਸ਼ੁਭਦਾਯਕਾਃ

ਧਵਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਵਜ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਦ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਖਚਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੜਜ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤੇषੁ ਚ ਸ਼ੂਬਾ ਭੂਃ ਸ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿष੍ਵਾਹਵਨੀਯਕਃ। ਉਤ੍ਤਾਯਾਮਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਾਸ਼ੇ ਨਾਗਾਂਸ਼ੈਰ੍ਭਾਜਿਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍

ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂ ਧਰਤੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹਵਨੀਯਾ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਉੱਚੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸਭੂਤਾਂ ਸ਼षष੍ਠਾਂਸ਼ਤ੍ਰ੍ਯਂਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਰੈਰ੍ਭਵੇਤ੍। ਆਢ੍ਯਾਨਾਧ੍ਯਸੁਰੇਜ੍ਯਾਰ੍ਕਤੁਲ੍ਯਾਨਾਞ੍ਚਤੁਰਸ੍ਰਤਾ

ਰਸ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਤਿਰਾਂਦੇ ਨਾਲ ਤਰੇਸਠ ਹਿੱਸੇ ਵੱਧ ਕੇ, ਧਨੀਆਂ, ਘੱਟ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਾਖ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਸਾਨ੍ਨਾਹਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਿਤਃ। ਦ੍ਵਿਧਾ ਭੇਦਾ ਬਹੂਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਤਃ

ਪੰਜਵਾਂ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਧਣ ਕਰਕੇ; ਦੋ ਭੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਆਢ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਯਵਧੂਤਂ ਤਦष੍ਯਥ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਹਸ੍ਤਾਕਜ੍ਜਿਨਾਖ੍ਯਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਮੇਨ ਚ ।। ੨੯ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਾਦ੍ਯੇ ਦੇਵਾਰ੍ਚ੍ਚਿਤੇ ਤਥਾ। ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਭਿਰੇਕਤ੍ਵਾਜ੍ਜਿਨੈਰ੍ਭਕ੍ਤੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ

ਧਨੀਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ, ਐੜੀ ਆਦਿ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜੋੜ ਕੇ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੂਜੇ; ਪੰਜ-ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।