ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜੋ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਗਮਨ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः । येन विज्ञानमात्रेणसर्व्वज्ञत्वं प्रजायते

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਵਧੀਆ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਪਾਈ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਰ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः । ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्व्वज्ञात्वं प्रजायते

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਭ ਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਰਮ; ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।

अहं शुक्रश्च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् । व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सोऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

ਮੈਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਪੈਲਾ ਆਦਿ, ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਗਏ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰ ਦੱਸਿਆ।

व्यास उवाच शुकाद्यैः श्रृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाऽब्रवीत्। ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश्च परात्परम्

ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्मा वक्ष्यामि श्रृणु व्यासाखिलानुगम्। यथाऽग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् । ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

ਅੱਗੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां श्रृण्वतां नृणाम्

ਅੱਗ ਨੇ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇਯਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਠ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वेद। विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਵੇਦ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਨੌਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

अग्निरुवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते। विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम्

ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕਾਲ, ਅੱਗ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ — ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਾਰ, ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ।

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च। वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਤੇ ਮਤਸਯ, ਕੂਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਹੈ।

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੋਹਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹਨ: ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ; ਰਿਗ, ਯਜੁ, ਸਾਮ ਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਤੇ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਹੇ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः। छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम्

ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਛੰਦ, ਅਭਿਧਾਨ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ।

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्। अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

ਨਿਆਇ, ਵੈਦ, ਗਾਂਧਰਵ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਤੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ — ਇਹ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्। विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਗ੍ਰਾਹ, ਗੋਤ੍ਰ-ਚਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਤਸਯ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।

इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ' ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।

वसिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮਛਲੀ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣਾਓ।

अग्निरुवाच मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि

ਆਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਹਰੀ ਦਾ ਮਛਲੀ ਅਵਤਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ। ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਿਮਿਤ ਲੈਅ ਹੋਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਭੂ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਲ ਤਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ,

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮਛਲੀ ਆਈ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ, ਮਛਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ।'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਘੜ, ਆਦਿ ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਛਲੀ ਨੂੰ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਛਲੀ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਦਿਓ।'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਛਲੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਥੇ ਵਧ ਕੇ, ਮਛਲੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਦਿਓ, ਹੇ ਰਾਜਾ।'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

ਮਛਲੀ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਚਾਹੀਦਾ,' ਤਾਂ ਮਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਛਲੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਚੰਭੀ ਮਛਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋ, ਹੇ ਨਾਰਾਯਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਭਟਕਾ ਰਹੇ ਹੋ?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਮਛਲੀ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।'