ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੰਜ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਮੱਛ (ਮਤ्सਯ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ—ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ ਤੇ ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੂਜਾ ਫਲ ਰਹਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨੀਵੀਂ ਪੂਜਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਪੂਜਾ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਚੌਕਠ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗਣ ਦੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਅਪਹਾਰਕ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹਟਾਣ ਵਾਲੇ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਿ਷ਵਕਸੇਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਿਗ ਆਦਿ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ, ਕਮਲ ਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ—ਅਰਕ, ਵੰਦ੍ਰਾ, ਵਾਹਵ੍ਯਾ—ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜੀਤਾ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਵਿ਷ਵਕਸੇਨ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਲਈ ਵੀ ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪੂਜਾ ਫਲ ਰਹਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ, ਸੋਲਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ, ਆਸਨ, ਵੇਦ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਲਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੁਣ ਤੀਜੀ ਪੂਜਾ ਸੁਣ। ਅੱਠ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਦੱਸ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਜੀਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: "ਓਮ। ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਗਦਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਮਾਧਵ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੋਵਿੰਦ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਗਦੀ, ਪਦਮੀ, ਸ਼ੰਖੀ, ਵਿ਷ਣੁ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਪਦਮਗਦੀ, ਚਕ੍ਰੀ, ਤੇ ਸ਼ੰਖੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਵਾਮਨ ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਮਾਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਪਦਮੀ, ਚਕ੍ਰਸ਼ਾਰੰਗੀ ਤੇ ਸ਼ੰਖੀ ਵੀ ਹਨ। ਪਦਮਨਾਭ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਮੋਦਰ, ਜੋ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ, ਜੋ ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਜੋ ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਜੋ ਗਦਾ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਧੋਕਸ਼ਜ, ਜੋ ਕਮਲ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਨਰਸਿੰਹ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ, ਗਦਾ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਚੁਤ, ਜੋ ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਵੀ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਕਮਲ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਹਰੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੁਲ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਉਪਜੇ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਚੌਵੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਮੈਂ ਮਤਸਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮਤਸਯ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਛ ਕਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਹ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਦਾ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਕਮਲ ਰੱਖੋ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਕੁਛ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਧਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਾਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਰਸਿੰਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪੱਠ ਤੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਛਤਰੀ ਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਧਨੁਸ਼, ਖੜਗ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ, ਖੜਗ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਦੋ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਗਦਾ ਤੇ ਹਲ, ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਲ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੰਖ, ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗਦਾ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਚੱਕਰ ਰੱਖੋ। ਕਲਕੀ, ਘਾਹ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਖੜਗ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੌਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗਦਾ, ਉਪਰਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਈਸ਼ ਸਦਾ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਵਰਦਾਨ mudra ਨਾਲ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਹਲ ਤੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ, ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਗਰਦਨ ਵਿਚ ਗਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ ਨਾਲ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।