ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇਕ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਨੀਲੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲਮ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕੂರ್ಮ ਅਵਤਾਰ ਵਾਂਗ, ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠਾ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ, ਮਣੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਤੇ ਪੂੰਝ ਵਰਗੀ ਲਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਤਸਯਾ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਤਿੰਨ ਟਿੱਕੇ ਤੇ ਕਾਂਚ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਆਮਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਗੋਲ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਈਨ ਨਾਲ, ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਗੋਲ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ, ਨੀਲੀ ਤੇ ਟਿੱਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਸੱਪ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਵਰਗੀ, ਕਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਮੋਦਰ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਮੋਟੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਦੋ, ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਾ ਜਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਚਾਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੰਜ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਛੇ, ਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਅੱਠ, ਨਵ-ਵਿਊਹ ਦੀ ਨੌਂ, ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦੀ ਦਸ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਗਿਆਰਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਨੰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਿਛਾ ਤੇ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ। ਮਤਸਯਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ ਤੇ ਵਾਮਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਚੱਕਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੂਜਾ ਨਿਫਲ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਪੂਜਾ ਚਿੱਤਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਵਰਗ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਤੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।" "ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ ਮুদ্রਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਯੁ ਦੇ ਗਣ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ; ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਗ ਆਦਿ ਵੇਦ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਆਧਾਰ ਬਣਾਓ; ਆਸਨ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ (ਅਰਕ, ਵੰਦ੍ਰ, ਵਾਹਵ੍ਯ) ਗੋਲੇ ਬਣਾਓ। ਬਾਰਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਰੱਖੋ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।" "ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ, ਗਾਇਤਰੀ, ਜੀਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮুদ্রਾਵਾਂ ਦਿਖਾਓ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਮুদ্রਾ ਦਿਖਾਓ; ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਪੂਜਾ ਨਿਫਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਲਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਬਣਾਓ; ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ, ਆਸਨ ਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਤੇ ਰੱਖੋ।" "ਅੱਠ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ, ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ; ਆਸਨ ਦੇ ਅੱਠ ਸਪੋਕਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਲਾ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਨਾਲ, ਦੱਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਜੀਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਓਮ। ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਗਦਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਮਾਧਵ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਗੋਵਿੰਦ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ।" "ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਗਦੀ, ਪਦਮੀ, ਸ਼ੰਖੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ; ਮੈਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਪਦਮਗਦੀ, ਚਕ੍ਰੀ ਤੇ ਸ਼ੰਖੀ; ਵਾਮਨ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।" "ਮਾਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਪਦਮੀ, ਚਕ੍ਰਸ਼ਾਰੰਗੀ, ਸ਼ੰਖੀ; ਪਦਮਨਾਭ, ਵਰਦਾਤਾ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਮੋਦਰ, ਜੋ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਜੋ ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਜੋ ਗਦਾ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਨਿਰੁੱਧ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਨਾਲ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅਧੋਕਸ਼ਜ, ਜੋ ਕਮਲ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।" "ਮੈਂ ਨਰਸਿੰਹ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਚ੍ਯੁਤ, ਜੋ ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਬਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਪਿੰਦ੍ਰ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ; ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਕਮਲ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ।" "ਹਰੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੁਲ਼ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਫਿਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਚੋਵੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਭਗਵਾਨ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ, ਮਤਸਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ; ਮਤਸਯ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਕੂਰਮ ਕੱਛੂਏ ਦਾ। ਵਾਰਾਹ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਓ, ਜੋ ਗਦਾ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਕਮਲ ਰੱਖੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।