ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਖਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਤਖਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਚਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸੱਠ ਇਕਾਈਆਂ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਤਖਤ ਦੇ ਉਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੋ-ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੰਨਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਤਨੇ ਹੀ, ਉਪਰ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਮਰਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਨਣ ਕਰਨਾ; ਉਪਰਲੀ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਪੱਟਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਹ ਅੱਧੀ ਮਾਪ ਹੋਵੇ; ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਬਣਾਓ। ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦਾ ਮਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਪ ਬਣਾ ਲਵੇ; ਅੱਗੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਨਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਭਕ ਤਖਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅੱਠ ਤਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਕੁਝ ਲੰਬੀਆਂ, ਨੱਕ ਕੁਝ ਛੋਟੀ, ਚਿਹਰਾ ਉਪਰ ਤੋਂ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆੜੇ-ਵਾਟੇ ਖੋਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਣ। ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਜੌ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ; ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਹੋਵੇ। ਕੰਨ-ਜੋੜ ਵੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਬੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ; ਦੋ ਹੋਠ ਵਕਰੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ। ਗਲ੍ਹ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਕਲਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਘਾਂ, ਘੁੱਟ, ਅਤੇ ਤਖਤ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ, ਹੱਥੇ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਉਂਗਲੀਆਂ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਹੱਥ ਦੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਘਟਾਈ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਜੰਘ, ਘੁੱਟ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਵਿਚਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਲ, ਘਣੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਛਾਤੀਆਂ ਭਰਪੂਰ। ਛਾਤੀਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਣ, ਕਮਰ ਅੱਧ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਵੱਧ; ਬਾਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਕਮਲ ਹੋਵੇ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਬੈਲ ਫਲ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਯਕ-ਪੁਛਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ; ਲੰਬੀ ਨੱਕ, ਭਾਰੀ ਠੋਡੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ فرمایا, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ। ਸੰਕਰਸ਼ਣਾ ਵੀ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਲਾਲ; ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਸੁਖਮ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਛੀਦਾਂ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲੰਬਾ। ਪੀਤਾ ਨਿਰੁੱਧਾ ਹੈ, ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਗੋਲ, ਅਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੋਹ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੰਬਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਕਮਲ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਛੀਦ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਾਲਾ, ਮੋਟਾ ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਦਾ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਲਕੀਰ। ਨਰਸਿੰਹਾ ਪੀਲਾ, ਮੋਟਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਿੰਦੂ; ਵਰਾਹਾ ਬਰਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੇ ਚੱਕਰ ਅਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਮ ਵਰਗਾ, ਮੋਟਾ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ, ਸ਼ੁਭ; ਕੂਰਮਾ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਵਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਾਲਾ। ਹਯਗ੍ਰੀਵਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਨੀਲਾ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਵਾਲਾ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਰਤਨ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਦੀ ਲਕੀਰ। ਮਤਸਿਆ ਲੰਬਾ, ਤਿੰਨ ਬਿੰਦੂ, ਅਤੇ ਕਾਂਚ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਸ਼ਿਆਮਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਕੀਰ, ਅਤੇ ਗੋਲ। ਵਾਮਨ ਗੋਲ, ਛੋਟਾ, ਨੀਲਾ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਵਾਲਾ; ਸ਼ਿਆਮਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਕੀਰ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਿੰਦੂ। ਅਨੰਤ ਸੱਪ ਦੇ ਬੇਲੜੇ ਵਰਗਾ, ਕਈ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕਈ ਰੂਪ; ਦਾਮੋਦਰ ਮੋਟਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਸੁਖਮ ਬਿੰਦੂ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਯਣ ਦੋ ਚੱਕਰ; ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਾ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਤੀਨ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ। ਜਨਾਰਦਨ ਚਾਰ ਚੱਕਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਪੰਜ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਛੇ, ਸੰਕਰਸ਼ਣਾ ਸੱਤ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅੱਠ ਚੱਕਰ, ਨਵ-ਵਿਊਹ ਨੌਂ, ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦਸ, ਅਨਿਰੁੱਧਾ ਗਿਆਰਾਂ। ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਚੱਕਰ ਹਨ; ਉਪਰ ਅਨੰਤ ਐਸੇ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ فرمایا, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੂਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ-ਆਧਾਰਿਤ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਅਤੇ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ। ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ (ਮਤਸਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਲਈ; ਵਰਾਹਾ, ਨਰਸਿੰਹਾ, ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੋਖ ਲਈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੂਜਾ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਨੀਵੀਂ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਲੀ ਪੂਜਾ ਚਿੱਤਰ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ, ਕਮਲ, ਅਤੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ। ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ ਮੂਦਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ। ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 'ਤੇ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਖੇਤ-ਰਖਵਾਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 'ਤੇ। ਰਿਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦਾਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਨੰਤ ਤਕ ਆਧਾਰ; ਆਸਨ, ਕਮਲ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ—ਅਰਕ, ਵੰਦਰਾ, ਵਾਹਵਿਆ। ਬਾਰਾਂ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ 'ਤੇ, ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ, ਜਿਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਮੂਦਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਖੇਤ-ਰਖਵਾਲਾ ਲਈ ਮੂਦਰਾ ਦਿਖਾਓ; ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਜਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੋਲੇ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਨਾਲ ਬਣਾਓ; ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੂਰਤੀ, ਤਖਤ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਇਕ ਜੁਗਤੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ।