ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਹਰ ਨੇ ਮੂਰਤ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਮੂਰਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 'ਤਾਲਾ' ਮਾਪ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਪੈਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੈਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀ ਐੜੀ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਅੰਗੂਠਾ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਨੇ ਹੀ ਲੰਬਾ ਦੂਜਾ ਅੰਗੂਠਾ ਵੀ। ਬਾਕੀ ਉਂਗਲਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਇਕ-ਅੱਠਵਾ ਘੱਟ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਨਖ ਇੱਕ ਅਤੇ ਪੌਣਾ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦਾ ਨਖ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਘੱਟ-ਘੱਟ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਾ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈਆਂ ਲਕੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਰਤ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਰੱਖੋ, ਹੇਠਾਂ ਕਮਲ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਾਓ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੇ ਵੀਣਾ, ਲੰਬੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਰਾਨ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਮੂਰਤਾਂ ਚਮਕਦੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ। ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਮਲ-ਸਰੂਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਮੂਰਤਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ: ਪੈਰ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮੂਰਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਚਾਈ ਮੂਰਤ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸਠ ਇਕਾਈਆਂ। ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉੱਪਰ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ, ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਚਿੱਟਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਚਿੱਟੇ ਕਰਨੇ ਹਨ; ਉੱਪਰਲੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਪਟੇ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਭਾਗ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਅੱਧਾ; ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਬਣਾਓ। ਬਾਹਰਲੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਦੇ ਮਾਪ 'ਤੇ ਬਣਾਓ; ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪੈਰ-ਟਿਕਾਣਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੱਠ 'ਤਾਲਾ' ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਲਕੜਾਂ: ਭੰਵਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਨੱਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛੋਟੀ; ਚਿਹਰਾ ਉਪਰੋਂ ਵਧੀਕ ਗੋਲ, ਤੇ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ 'ਤੇ; ਚੌੜਾਈ ਅੱਧੀ ਰੱਖੋ। ਕੰਨ-ਜੋੜਾ ਜਬੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਦੋ ਹੋਠ ਵਕਰੀਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਲਾ ਦੇ। ਗਲ੍ਹ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧੀ 'ਕਲਾ', ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਨ, ਗੋਡੇ, ਤੇ ਪੈਰ-ਟਿਕਾਣਾ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਣਾਓ। ਟਖਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕੂਹਣ, ਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੋ; ਉਂਗਲਾਂ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ 'ਤਾਲਾ' ਨਾਲ ਘੱਟ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਰਾਨ, ਗੋਡੇ, ਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਲ, ਗੂੜੇ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਛਾਤੀਆਂ ਭਰੀਆਂ। ਛਾਤੀ ਹਰੇਕ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ, ਕਮਰ ਅੱਧੀ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ; ਬਾਕੀ ਲਕੜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਕਮਲ। ਖੱਬੇ 'ਤੇ ਬੇਲ ਫਲ; ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਯਕ-ਪੁਛ ਹੱਥ ਵਿੱਚ; ਲੰਬੀ ਨੱਕ, ਭਾਰੀ ਠੋਡੀ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਇਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਰੂਪ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਤੇ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ; ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਵੀ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਲਾਲ; ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਸੁਖਮ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਰਾਖਾਂ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਲੰਬਾ। ਪੀਤਾ ਨਿਰੁੱਧਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਗੋਲ, ਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਉੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਖੱਡਾ ਤੇ ਲੰਬਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਕਮਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਸੁਰਾਖ, ਤੇ ਬਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਾਲਾ, ਮੋਟਾ ਚੱਕਰ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਦਾ-ਸਰੂਪ ਲਕੀਰ। ਨਰਸਿੰਹਾ ਪੀਲਾ, ਮੋਟਾ ਚੱਕਰ, ਤੇ ਪੰਜ ਬਿੰਨ੍ਹ; ਵਰਾ ਹੰਸਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਤੇ ਜੇ ਚੱਕਰ ਅਸਮਾਨ, ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਮ ਵਾਂਗ, ਮੋਟਾ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ; ਕੂਰਮਾ ਵੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਉੱਠਾ, ਘੂਮਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਕਾਲਾ। ਹਯਗ੍ਰੀਵਾ ਅੰਕੁਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਨੀਲਾ, ਤੇ ਬਿੰਨ੍ਹ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ-ਸਰੂਪ, ਰਤਨ-ਸਰੂਪ, ਤੇ ਪੂੰਛ-ਲਕੀਰ। ਮਤਸਿਆ ਲੰਬਾ, ਤਿੰਨ ਬਿੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਕੱਚ-ਵਾਂਗ ਰੰਗ; ਸ਼ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਕੀਰ, ਤੇ ਗੋਲ। ਵਾਮਨਾ ਗੋਲ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਨੀਲਾ, ਤੇ ਬਿੰਨ੍ਹ; ਸ਼ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਕੀਰ, ਤੇ ਖੱਬੇ 'ਤੇ ਬਿੰਨ੍ਹ। ਅਨੰਤ ਸੱਪ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੂਪ; ਦਾਮੋਦਰ ਮੋਟਾ, ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਚੱਕਰ, ਤੇ ਦਵਾਰ 'ਤੇ ਸੁਖਮ ਬਿੰਨ੍ਹ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਚੱਕਰ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੋ; ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਾ ਅਚੂਤ, ਭਗਵਾਨ, ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ। ਜਨਾਰਦਨ ਚਾਰ ਚੱਕਰ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਪੰਜ; ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਛੇ ਚੱਕਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਸੱਤ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅੱਠ ਚੱਕਰ; ਨਵ-ਵਿਊਹਾ ਨੌਂ; ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦਸ, ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ। ਬਾਰਾਂ-ਭਾਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਚੱਕਰ; ਉਪਰ ਅਨੰਤ ਇਉਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ-ਆਧਾਰਿਤ, ਨਿਰ-ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਮੂਰਤ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ।