ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਆਕਾਰ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ; ਜਦੋਂ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਨੱਕ ਦੇ ਮੁਲ ਤੇ, ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮਾਪ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜੋ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੜ੍ਹੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਤਿਰਛੀ ਮਾਪ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੋ ਉਂਗਲ ਦੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੋ ਉਂਗਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਦਾ ਪੂਪਿਲ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੱਖ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦਾ ਗੱਡਾ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੌਂਹ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ। ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਉਂਗਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਭੌਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਸਿਰ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਛੱਤੀ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਬਤੀ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਅੱਖਾਂ ਹਨ ਜਾਂ ਡਰਾਵਨਾ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਫਿਰੋਂ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮਾਪੋ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇ। ਮੋਢੇ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਚੌੜੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ। ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗਠੜੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੂਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹਥੇਲੀ ਤੱਕ ਸੋਲ੍ਹ ਉਂਗਲ ਲੰਬਾਈ ਹੋਵੇ। ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਵੱਲ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਵੰਡ ਹੋਵੇ। ਬਾਂਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਨੌ ਭਾਗ ਹੋਵੇ। ਫੋਰਆਰਮ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਸੋਲ੍ਹ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਘੇਰਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਛੇ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਵਿਚਲੀ ਉਂਗਲ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਲੰਬੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤर्जਨੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਉਂਗਲਾਂ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ। ਅੰਗੂਠੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਠੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ। ਹਰੇਕ ਗਠੜੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਖ ਦੀ ਮਾਪ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਪੇਟ ਦੀ ਹੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਇਕ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣੀ, ਉਹ ਤਾਲਾ (ਹਥ ਦਾ ਫੈਲਾਅ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਬਿਆਲੀ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੋਨੋ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਤਾਲਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਨਿੱਪਲ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦੋ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ। ਛਾਤੀ ਦਾ ਲਿਪਟਣ ਚੌਂਸਠ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਿਪਟਣ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਮਰ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਚੌਂਵੰਜਾ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੰਘਾ ਦੇ ਮੁਲ 'ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਚੌਂਵੀ ਉਂਗਲ (ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਅੱਠ ਉਂਗਲ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ, ਘੇਰਾਈ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਪਿੰਡਲੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤਾਲਾ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਪੈਰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਟਖਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਐੜੀ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਉਂਗਲ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ। ਬਾਕੀਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਨਖ ਦੀ ਮਾਪ ਇਕ ਤੇ ਪੌਣੀ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਖ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹਰੇਕ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਬਣਾਉ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੰਡਾਂ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ, ਲਿੰਗ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਥੈਲੀ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਵੰਡਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਛੇ ਉਂਗਲ ਹੋਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੋ, ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਐਸਾ ਹੀ ਬਣਾਉ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਕਮਲ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਬਣਾਉ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਹਾਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਓ। ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਮਲ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਸਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਸਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ। ਆਸਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਚਾਈ ਅੱਧੀ, ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸੱਠ ਇਕਾਈਆਂ ਹੋਵੇ। ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਲ ਕਰੋ। ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਚੰਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਤਲ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਭਾਗ ਬਣਾਓ; ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਕਮਰ ਦਾ ਪੱਟਾ ਇਕ ਭਾਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਖਲ ਅੱਧਾ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਓ। ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੈਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਆਸਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਆਸਨ ਅੱਠ ਤਾਲਾ ਦਾ ਬਣਾਓ। ਭੌਂਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਛੋਟਾ ਬਣਾਓ। ਚਿਹਰਾ ਉਪਰੋਂ ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆੜੇ-ਵੱਡੇ ਖੋਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ। ਕੰਨ ਦੀ ਜੁੜਤ ਜੌਲਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਹੋਠ ਮੁੜੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਲਾ ਦੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।