ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ। ਤੀਨ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਛੇ ਧਾਗੇ ਲਗਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਲੰਬੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੋਡੀ ਅਤੇ ਜਬੜੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੈ। ਕੰਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਕੰਨ ਦਾ ਰੌਂਕਾ ਮੱਥੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਨ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਉਂਗਲ, ਨਾ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਪਰ ਛੇਦਿਆ ਕੰਨ ਜਬੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਨਾ ਛੇਦਿਆ ਵੀ ਛੇ ਉਂਗਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਡਿਬੀ, ਗੋਲ ਗਹਿਣਾ ਅਤੇ ਕੇਕ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ; ਉਪਰਲਾ ਹੋਂਠ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਹੇਠਲਾ ਹੋਂਠ ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਦਾ। ਅੱਖ ਅੱਧ ਉਂਗਲ, ਮੂੰਹ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਸਵਾ ਉਂਗਲ ਹਨ। ਜਦ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਪ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋ ਉਂਗਲ ਮੰਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੱਕ ਦੇ ਜੜ ਤੇ ਇਕ ਉਂਗਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਜੋ ਕਰਵੜੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਤਿਰਛਾ ਫਾਸਲਾ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੋ ਉਂਗਲ; ਪੂਪਿਲ ਅੱਖ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ, ਅੱਖ ਦਾ ਖੋਖਲ ਅੱਧ ਉਂਗਲ, ਭੰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵੀ ਇਤਨੀ ਹੀ ਮਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੰਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ। ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਭੰਵਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਸਿਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਤੀ ਉਂਗਲ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਘੇਰਾ ਬਤੀ ਉਂਗਲ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅੱਠ ਉਂਗਲ; ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫਾਸਲਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਢੇ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਚੌੜੇ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਂਗਲ ਹੈ। ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਾਂਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਨੌਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਂਗਲ, ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ, ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਛੇ ਉਂਗਲ, ਲੰਬਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਵਿਚਲੀ ਉਂਗਲ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਦੀ। ਇੰਡੈਕਸ ਤੇ ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ, ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਘੱਟ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਦੇ; ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਦੋ ਜੋੜ, ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜੋੜ; nails ਦਾ ਮਾਪ ਉਪਰਲੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਪੇਟ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਨਾਭੀ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ; ਜਨਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤਾਲਾ (ਹਥੇਲੀ) ਦਾ ਫਾਸਲਾ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੇਰਾ ਬਿਆਲੀ ਉਂਗਲ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਾ ਜਿੰਨਾ, ਨਿੱਪਲ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੋ ਉਂਗਲ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਚੌਂਸਠ ਉਂਗਲ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਚੌਂਸਠ ਉਂਗਲ, ਚੌਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਵੀ। ਕਮਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚਵੰਝਾ ਉਂਗਲ, ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ। ਉਥੋਂ ਮੱਧ ਵਧੇਰਾ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘੁੱਟਣ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੌਣੀਆਂ ਉਂਗਲ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ। ਪਿੰਡਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ, ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਅੰਤ ਤੇ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ। ਉਥੇ ਵੀ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲਾ (ਹਥੇਲੀ) ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਪੈਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਉੱਚੇ। ਟਖਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਪੈਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਐੜੀ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ। ਵੱਡੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਇੰਡੈਕਸ ਉਂਗਲ ਪੰਜ ਉਂਗਲ, ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਾਰੀ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਖ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕ ਤੇ ਪੌਣਾ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਨਖ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ। ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਜਾਵੋ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਟੋਟੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੇ ਉਂਗਲ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਕਰ ਰੱਖੋ, ਹੇਠਾਂ ਕਮਲ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਓ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੇ ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਲੰਬੀਆਂ ਜੰਘਾਂ, ਮਾਲਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਧਾਰੀ ਵੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿਚ ਰੱਖੋ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ; ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਆਸਨ ਬਣਾਓ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।