ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿ਷्णੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ-ਕਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਥੋੜਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕਠੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨੀਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਦੇ ਕਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਉਸ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।" ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮੱਧ ਦੀ ਧਾਗਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ-ਕਾਰ ਇਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਨੌਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਂਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਭਾਗ ਚਲਣੀ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਨੂੰ 'ਕਾਲਨੇਤ੍ਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਕੇ, ਪੈਰ ਦੀ ਐੜ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗੁੱਟਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗਲ੍ਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ, ਚਿਹਰਾ, ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਤਾਲਾ (ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਤੱਕ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਤਾਲਾ; ਹੁਣ ਮਾਪਾਂ ਸੁਣੋ। ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ; ਗੁੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਰਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ। ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਧਾਗਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ, ਗਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਇੱਕ, ਤੇ ਤਾਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ। ਤਾਜ ਦੇ ਉਪਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਛੇ ਧਾਗੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਧਾਗੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਬੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੋਡੀ ਅਤੇ ਜਬੜਾ ਦੋ-ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ, ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਆਠ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ-ਕੋਟੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਚਿਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ; ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਨ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ, ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ; ਕੰਨ ਦਾ ਖੋਲ੍ਹਾ ਭੌਂਹ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕੰਨ, ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾ-ਪੂਰੀ; ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕੰਨ ਜਬੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਨਾ-ਪੂਰੀ ਵੀ ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ। ਇਤਰ, ਗੋਲ ਆਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕੇਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਥੀ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ, ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਥੀ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ। ਅੱਖ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ, ਮੂੰਹ ਚਾਰ ਉਂਗਲ; ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ। ਬੰਦ ਮੂੰਹ ਅਜਿਹਾ, ਖੁੱਲਾ ਮੂੰਹ ਦੋ ਉਂਗਲ; ਨੱਕ ਦੇ ਰੂਟ ਤੇ ਇੱਕ ਉਂਗਲ। ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਕਰਬੀ ਫੁੱਲ; ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਉਂਗਲ, ਤਿਰਛਾ ਮਾਪ। ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੋ ਉਂਗਲ; ਪੂਪਿਲ ਅੱਖ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਅੱਖ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ, ਅੱਖ ਦਾ ਖੋਲ੍ਹਾ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ; ਭੌਂਹ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੀ ਇਹਦੇ ਮਾਪ ਦੀ, ਤੇ ਭੌਂਹ ਦੋਨੋਂ ਬਰਾਬਰ। ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਭੌਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਉਂਗਲ; ਸਿਰ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਛਤਤੀ ਉਂਗਲ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ, ਗੋਲਾਈ ਬਤੀ ਉਂਗਲ; ਪੰਜ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਲ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਲਈ, ਚੌੜਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਲਾਈ। ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅੱਠ ਉਂਗਲ; ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਮਾਪ। ਮੋਢੇ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਚੌੜੇ, ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਤੇ ਚਿਨ੍ਹਾ, ਸ਼ੁਭ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਜੋੜ, ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲਾਂ ਉਂਗਲ। ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਵੰਡ, forearms ਵੀ; ਬਾਂਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਨੌਂ ਵੰਡ। forearm ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲਾਈ ਸੋਲਾਂ ਉਂਗਲ; ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ। ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਛੇ ਉਂਗਲ, ਲੰਬਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ; ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਪੰਜ ਉਂਗਲ। Index ਤੇ ring finger, ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਛੱਡ ਕੇ; ਲਿੱਟਲ ਫਿੰਗਰ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਉਂਗਲ। ਅੰਗੂਠਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੋੜ, ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ; ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਪੇਟ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ; ਨਾਭੀ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਚੌੜੀ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਾ ਜਿਤਨਾ; ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲਾਈ ਬਿਆਲੀ-ਦੋ ਉਂਗਲ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਾ ਜਿਤਨਾ; ਨਿੱਪਲ ਜੌ ਦੀਆਂ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਆਉਰਾ ਦੋ ਉਂਗਲ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਚੌਂਸਠ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਚਾਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਵੀ। ਕਮਰ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਚੌਵੰਜਾ ਉਂਗਲ; ਰਜਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲ। ਉਥੋਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ। ਗੁੱਟੇ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਅੱਠ ਉਂਗਲ। ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜਾਈ ਸੱਤ ਉਂਗਲ; ਗੋਲਾਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, ਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਪੰਜ ਉਂਗਲ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।