ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਚਟਾਣ ਉੱਤੇ ਚਾਵਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਉਪਸਥਿਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਿੱਧ ਆਦਿਕ—ਸਭ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਅਸੀਂ ਵਿ਷ਣੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਵਿ਷ਣੂ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਬਲੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਾਵਲ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ: “ਓਮ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿ਷ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਦੱਸੋ। ਓਮ ਓਮ ਹ੍ਰੁੰ ਫਟ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ; ਜੇ ਸੁਪਨਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ, ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਾਵੜੀਆਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿ਷ਣੂ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਜ ਨੂੰ ਵਿ਷ਣੂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਗ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਕੁਹਾੜੀ ਫੜ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੋਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਕੋਣੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਲਈ ਘੜ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਪ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਗਾ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਪੀ ਉਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਨੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ, ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਗੋਲ ਭਾਗ ‘ਕਾਲਨੇਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਟਿੱਡ (ਅੱਡੀ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਇੱਕ ਭਾਗ ਗੁੱਟਿਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਗਰਦਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋੜ ਤੇ ਚਿਹਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਤਾਲ ਲੰਬੇ ਹੋਣ; ਗਰਦਨ ਇੱਕ ਤਾਲ, ਤੇ ਦਿਲ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਲ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਤਕ ਇੱਕ ਤਾਲ, ਰਾਣਾਂ ਦੋ ਤਾਲ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੋ ਤਾਲ—ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਾਪ ਸੁਣ। ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਪਿੰਡਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਗੁੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਗਾਓ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਇੱਕ, ਕਮਰ ਤੇ ਇੱਕ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਕਮਰ-ਪੱਟੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਲਗਾਓ। ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ, ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਇੱਕ, ਸਿਰ ਦੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਲਗਾਓ। ਸਿਰ ਦੇ ਚੂੜ-ਮਣੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਉੱਤੇ ਵਧਾਓ। ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਡਰ-ਆਰਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਛੇ ਧਾਗੇ ਲਗਾਓ; ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਧਾਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਤੇ ਮੂੰਹ—ਇਹ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੇ ਹੋਣ; ਗਰਦਨ ਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੇ ਬਣਾਓ। ਠੋੜੀ ਤੇ ਜੌੜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਅੰਗੁਲ; ਮੱਥਾ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ, ਤੇ ਕੰਨ ਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੋ। ਕੰਨ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ, ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜ ਅੰਗੁਲ; ਕੰਨ ਦਾ ਛੇਦ ਭੌਂਹ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਾਪੋ। ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਕੰਨ ਛੇ ਅੰਗੁਲ, ਨਾ-ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ; ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਕੰਨ ਜੌੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਤੇ ਨਾ-ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਵੀ ਛੇ ਅੰਗੁਲ। ਇਤਰ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ, ਗੋਲ ਗਹਿਣਾ ਤੇ ਕੇਕ ਬਣਾਓ; ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ ਦੋ ਅੰਗੁਲ, ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਅੱਧਾ। ਅੱਖ ਅੱਧਾ ਅੰਗੁਲ, ਮੂੰਹ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ; ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ। ਬੰਦ ਮੂੰਹ ਇੰਝ, ਖੁੱਲਾ ਮੂੰਹ ਦੋ ਅੰਗੁਲ; ਨੱਕ ਦੀ ਜੜ ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ। ਨੱਕ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੋ ਅੰਗੁਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਣੇਰ ਦਾ ਫੂਲ; ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ, ਤੇੜਾ ਮਾਪ। ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੋ ਅੰਗੁਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੋ ਅੰਗੁਲ; ਪੂਪਿਲ ਅੱਖ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਅੱਖ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ, ਆਈ ਸਾਕਟ ਅੱਧਾ ਅੰਗੁਲ; ਭੌਂਹ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੀ ਉੱਨਾ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ। ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਅੰਗੁਲ, ਭੌਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ, ਸਿਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਛੱਤੀ ਅੰਗੁਲ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਬਤੀ ਅੰਗੁਲ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਮਾਪੋ। ਗਰਦਨ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਲੰਬਾਈ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ; ਗਰਦਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਪ। ਕੰਧੇ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ, ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮੰਗਲਮਈ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗਠਾਂ, ਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹ ਅੰਗੁਲ। ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ, ਹਥੇਲੀਆਂ ਵੀ; ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨੌਂ ਭਾਗ। ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਸੋਲ੍ਹ ਅੰਗੁਲ, ਤੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਭਾਂਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਮਾਪ ਤੇ ਲਕੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣੇ।