ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਤਸਯ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਮੰਡਪ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਮਣਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਪੱਥਰ, ਸੁਗੰਧਦਾਰ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ। ਜੇ ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਪੂਜੀ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਭ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਹਾੜ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲੀ-ਮਾਇਲ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਠੀਕ ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ "ਸਿੰਘ ਵਿਧੀ" ਕਰਕੇ ਚਾਹੀਦਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਕਾਲਾ ਸਿਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘੰਟੇ ਵਾਂਗ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਪੁਰਸ਼-ਲਿੰਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਸਤ੍ਰੀ-ਲਿੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਠਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੂਰਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਣ-ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਪਕਰਣਾਂ—ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਮਿਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਘ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਚਾਰਯ ਪੂਰਨ ਅਹੂਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ। ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ—ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਓ, ਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਪੱਕਾ ਚਾਵਲ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—"ਓਮ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—"ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਫਿਰ "ਓਮ ਓਮ ਹ੍ਰੁੰ ਫਟ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ" ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਭ ਸੁਪਨੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਸੁਭ ਸੁਪਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ-ਬਲੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਉਪਕਰਣ—ਫਾਵੜਾ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਠਾਉਣੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਪਕਰਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਗ ਵਿਖਾਉਣੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਲਪੀ, ਜੋ ਸਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਫੜੇ ਹੋਵੇ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੋਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੋਣਾ ਅਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਚੌਕਠਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕਸਬਾ ਲਿਆਉਣ। ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।" ਸਥਾਪਨਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਗਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਪੀ ਉਸਨੂੰ ਨੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗੁਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ 'ਕਾਲਨੇਤ੍ਰ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਟਿੱਡ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਭਾਗ ਗੁੱਡਿਆਂ ਲਈ, ਇਕ ਭਾਗ ਗਰਦਨ ਲਈ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਮਸਤਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਗਰਦਨ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਤੱਕ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, رانਾਂ ਦੋ ਤਾਲਾ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੋ ਤਾਲਾ—ਇਹ ਮਾਪ ਹਨ। ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਪਿੰਡਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਗੁੱਡਿਆਂ ਤੇ ਦੋ, رانਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਇਕ, ਕਮਰ ਤੇ ਇਕ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ ਕੱਸਣ ਲਈ। ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਇਕ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਦੋ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਇਕ, ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਰਤਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਧਾਗਾ, ਤੇ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਧਾਗੇ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੇ ਧਾਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਧਾਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ—ਇਹ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬੇ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਗਰਦਨ ਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬੇ। ਠੋਡੀ ਦੋ ਅੰਗੁਠੇ ਚੌੜੀ, ਜਿਹੜਾ ਜੌੜਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਦੋ ਅੰਗੁਠੇ, ਮੱਥਾ ਅੱਠ ਅੰਗੁਠੇ ਚੌੜਾ। ਕੰਨ ਦੇ ਪਾਸ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਦੋ ਅੰਗੁਠੇ ਚੌੜਾ, ਕੰਨ ਤੇ ਅੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ। ਕੰਨ ਦੋ ਅੰਗੁਠੇ ਚੌੜਾ, ਬਾਹਰੀ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜ ਅੰਗੁਠੇ, ਕੰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਭੌਏਂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬਾ ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਕੰਨ, ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬਾ ਗੈਰ-ਛੇਦ ਵਾਲਾ; ਛੇ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬਾ ਕੰਨ ਜੌੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਪਾਤੀ, ਗੋਲ ਆਭੂਸ਼ਣ ਤੇ ਕੇਕ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ ਦੋ ਅੰਗੁਠੇ, ਹੇਠਲਾ ਅੱਧਾ। ਅੱਖ ਅੱਧਾ ਅੰਗੁਠਾ, ਮੂੰਹ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ, ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਅੰਗੁਠਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਿਧੀਆਂ, ਮਾਪ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।