ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੂਰਤੀ ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਉਚੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੈਡਸਟਲ ਇੱਕ ਹਸਤ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗਰੁੜ-ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਵਾਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੂਰਤੀ ਲਈ, ਅਠ (8) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਸੁ, ਆਦਿਤਯ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪੰਜ-ਸੰਯੁਕਤ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਵਾਮਨ, ਨਰਹਰੀ, ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ੀਰ, ਅਤੇ ਸੂਕਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਖੋ। ਫਿਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਸਕਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਨੌ-ਮੰਦਿਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਾਹੀਂ-ਖੱਬੀ ਪਾਸੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਇੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਜਾਂ ਨੌ-ਮੰਦਿਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ-ਮੰਦਿਰ ਵਿਧੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪੁਰਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਸਕੰਧ, ਗਣੇਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਤਸਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਰੂਪ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ। ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਾਰਾਇਣ; ਤੀਰਹ-ਮੰਦਿਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਰੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਆਪ; ਮੂਰਤੀ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਮਣੀ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸੱਤ (7) ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਥਰ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਸੁਗੰਧਤ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਧੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੂਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਹਾੜ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਠੀਕ ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਚਾਹੀਦਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟਿਪ ਤੇ ਸਫੈਦ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਿੰਘ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਟਿਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਰੀ ਰੂਪ; ਜੇਕਰ ਰੂਪ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ। ਜੇਕਰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਰਭ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ-ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੇ ਨਾਲ ਚਾਵਲ-ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਰਪਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਚਾਰਯ ਪੂਰੀ ਹੋਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀਦੀ ਹੈ। "ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰੀਗਰ, ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ-ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। "ਓਮ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਦੱਸੋ।" "ਓਮ, ਓਮ, ਹ੍ਰੁੰ, ਫਟ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ; ਸੁਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਭ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਅਸੁਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ-ਬਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਸਪੇਡ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਯੰਤਰ ਲੈਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਘੀ ਲਗਾ ਕੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਦਿ ਦਿਖਾ ਕੇ; ਕਾਰੀਗਰ, ਸਯੰਮ-ਵਾਨ, ਕੁਹਾੜੀ ਫੜ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੌਕੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਡਸਟਲ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਕਰਕੇ, ਰਥ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 'ਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕਾਰੀਗਰ ਫਿਰ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।" ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਗਾ ਖਿੱਚੋ; ਕਾਰੀਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌ (9) ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡੇ, ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੇ। ਪੱਥਰ 'ਤੇ, ਛਾਣਣ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਉਂਗਲ-ਚੌੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਉਂਗਲ-ਚੌੜਾ 'ਕਾਲਨੇਤ੍ਰ' (ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਖ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ 'ਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਪੈਰ ਦੀ ਏੜੀ ਬਣਾਈਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਘੁੱਟਾਂ ਲਈ, ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਗਲ੍ਹੇ ਲਈ। ਤਾਜ਼ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਗਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਤਾਲਾ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਲਾ। ਨਾਬ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਤਕ ਇੱਕ ਤਾਲਾ; ران ਦੋ ਤਾਲਾ; ਪਿੰਡ ਦੋ ਤਾਲਾ; ਹੁਣ ਮਾਪ ਸੁਣੋ। ਪੈਰ 'ਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ; ਘੁੱਟ 'ਤੇ ਦੋ ਧਾਗੇ, ران ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ। ਲਿੰਗ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ; ਕਮਰਬੰਦ ਦੀ ਠੀਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ, ਨਾਬ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਧੀਕ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸਿਰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।