ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਪ ਦੱਸੀ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਪਥ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਗੋਪੁਰਮ ਦੀ ਚੌਥਾਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਮੰਢਪ ਵੀ ਗੋਪੁਰਮ ਦੀ ਚੌਥਾਈ ਮਾਪ 'ਚ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ। ਰਥ ਮੰਢਪਾਂ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਢਪਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ, ਇਹ ਨਿਕਾਸੀ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਢਪਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੌਕੀਆਂ ਸਦਾ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਗੋਪੁਰਮ ਲਈ ਚਾਰ ਧਾਗੇ ਤਣੇ ਜਾਣ; ਤੋਤਾ-ਨੱਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਇਕ ਆੜੀ ਧਾਗਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਗੋਪੁਰਮ ਦੀ ਅੱਧੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਤੋਤਾ-ਨੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ, ਉਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਾਗਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਪਰ, ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਮਨ-ਸਮਾਨ ਆਰਕ ਵਾਲਾ ਬੇਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਬੇਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਵਿਅੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਬੇਦੀ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਬੇਦੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜਾ ਮਾਪ ਤੋਂ ਦੂਣਾ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਪਰ ਉੱਦੁੰਬਰਾ ਦੀ ਸੁਭਾਗੀ ਟਹਿਰੀ ਲਾਓ। ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਵਾਂਗ ਦੋ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਉਪਰ ਉੱਦੁੰਬਰਾ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲਾਓ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ-ਕੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਈ ਹੋਈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਵੇ; ਬਾੜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ ਇਸ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋਵੇ; ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵੀ ਲਈ, ਪੀਠ ਇਕ ਹਸਤ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਢਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰੁੜ ਮੰਢਪ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ਆਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਮੂਰਤੀ ਲਈ, ਉਪਰ ਅੱਠ ਬਣਾਓ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਹ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ; ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁ, ਆਦਿਤਯ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਣੋ। ਪੰਜ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਵਾਮਨ, ਨਰਹਰੀ, ਅਸ਼ਵਸ਼ੀਰ, ਅਤੇ ਸੂਕਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ, ਅਤੇ ਈਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ।" "ਵਿਕਲਪਕ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਨੌ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਤੇ ਦਾਏ-ਖੱਬੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਇੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ-ਪਾਲਾਂ ਜਾਂ ਨੌ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਮੰਦਰ ਵਿਵਸਥਾ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ-ਪੁਰੁਸ਼। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਕੰਦ, ਗਣੇਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਤਸਯ ਆਦਿ ਦਸ ਰੂਪ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ। ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਾਂ ਨਾਰਾਇਣ; ਤੇਰਾਂ-ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਰੀ।" "ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ; ਮੂਰਤੀ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਰਤਨ ਦੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਪੱਥਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲਾਂ, ਮਿੱਟੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈਣਾ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਲਓ; ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਕਾਲਾ — ਇਹ ਰੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜੇ ਠੀਕ ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਚਾਹੇ ਰੰਗ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੰਘ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੇ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਗੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਔਰਤ ਰੂਪ; ਜੇ ਰੂਪ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਦਿੱਖੇ, ਤਾਂ ਮੂਲ-ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੋ।" "ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਯਜਨ ਕਰੋ; ਉਥੇ ਖੋਦ ਕੇ, ਲਗਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਹਾੜੀ ਆਦਿ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਦੇ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚਾਵਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਨ ਕਰੋ।" "ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਿਆ ਪੂਰਨ ਹੋਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਦੇ।" "ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ — ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ — ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿਓ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗੋ।" "ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ; ਜੋ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਹੁਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਓ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਿਗਰ ਪਕਾ ਚਾਵਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।" "ਓਮ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਦੱਸੋ।" "ਓਮ ਓਮ ਹ੍ਰੁੰ ਫਟ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ; ਸੁਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਭ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੁਭ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਿੰਘ-ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ।" "ਫਿਰ, ਸਪੇਡ, ਕੁਹਾੜੀ ਆਦਿ ਯੰਤਰਾਂ ਲਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੋ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਕਾਰਿਗਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ।