ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਲੀ ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਤੁਰਚਤੁਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਜੇ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਹੇਠਲੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਬਣਾਵੇ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੰਜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਧੂ ਭਾਗ ਥਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਗਰਭ-ਸੂਤ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਫੁੱਟ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਖੰਭੇ ਹੋਣ। ਜਾਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖ-ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੰਡਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਇਕਿਆਸੀ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬਤੀ ਹੱਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਤੀ-ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣੋ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਦਾ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅੰਦਰਲਾ ਕਮਰਾ ਆਸਨ ਦੇ ਅੱਧ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਕਮਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਉਚਾਈ ਕੰਧ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਗੋਪੁਰਮ (ਟਾਵਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੰਧ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਬਣਾਵੇ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੋਪੁਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ-ਮੰਡਪ ਵੀ ਗੋਪੁਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਥ-ਮੰਡਪਾਂ ਲਈ ਨਿਕਾਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਥ-ਮੰਡਪਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ, ਇਹ ਨਿਕਾਸ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਚੌਕੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਥ-ਮੰਡਪਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਗੋਪੁਰਮ ਲਈ ਚਾਰ ਸੂਤ ਪਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਤੋਤੇ-ਨੱਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਇੱਕ ਆੜੀ ਸੂਤ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੋਪੁਰਮ ਦੀ ਅੱਧੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੋਤੇ-ਨੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਸੂਤ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਨ-ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਚੌਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਚੌਕ ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਮੋਢਿਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਕ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਸਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਾਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਪਰ, ਉਡੁੰਬਰ ਦੀ ਸੁਭਾਗੀ ਟਾਹਣੀ ਲਾਈ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੈਨ ਵਾਂਗ ਦੋ ਦੰਡ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਡੁੰਬਰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਘੇਰੇ ਦੀ ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਇਕ ਫੁੱਟ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਮੂਰਤੀ ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਨ ਇਕ ਹਸਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰੁੜ-ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਭੂ-ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹੋਣ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਘ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਸੂ, ਆਦਿਤਯ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ-ਮੰਡਪ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਵਾਮਨ, ਨਰਹਰੀ, ਅਸ਼ਵਸ਼ੀਰ਷ ਅਤੇ ਸ਼ੂਕਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਜਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਜਾਂ ਨੌਂ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਲੋਕਪਾਲ ਜਾਂ ਨੌਂ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਮੰਡਪ ਵਿਵਸਥਾ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਵਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਕੰਦਾ, ਗਣੇਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਦਸ ਰੂਪ, ਮਤਸਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ; ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ। ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਾਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੇਰਾਂ ਮੰਡਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਰੀ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਬ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਆਪ; ਮੂਰਤੀ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਰਤਨ ਦੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪੱਥਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਚੰਗਾ ਰੰਗ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨਚਾਹਾ ਰੰਗ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੱਲੇ ਚਿੱਟੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੰਘ-ਕਰਮ ਕਾਰਨ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਂਸ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਰਗਾ ਧੁਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਮੰਨੋ; ਜੇ ਰੂਪ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ। ਜੇ ਅੰਦਰ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗਰਭ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗਲ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਕੇ, ਲੀਪ ਕੇ, ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਵੈਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖਪੂਰਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ।